MEDEDOGEN | de sociale lijm van evolutie

Vormt mededogen de sociale lijm van de evolutie?

Evolutionaire wetenschappers zijn het erover eens dat ons morele en sociale gevoel zeer diepe wortels heeft. Niet alleen de mens heeft een empathisch brein, ook de chimpansee, de bonobo en andere diersoorten hebben een of andere vorm van mededogen. De Selfish gene wil immers overleven.

Ons handelen naar de ander is volgens de sociobiologie vooral gevormd in de evolutie. Ons handelen naar de ander wordt volgens de sociobiologie ook gestuurd door wederkerig hulpverlenen: Ik help jou, als jij mij ook maar helpt. Samen timmeren we jouw huis zodat onze groep sterker wordt. The selfish gene wil overleven. Menselijk gedrag en denken is hierdoor afgesteld op overleving van de eigen genen. En hoe meer een ander dezelfde genen draagt, hoe groter de kans dat hij onze hulp ontvangt. Eigen kinderen eerst.

In de ontwikkelingspsychologie ging men er tot diep in de jaren 60 van de vorige eeuw nog van uit dat zelfs mensen in hun primaire levensfase tot op het bot ongesocialiseerd en zelfzuchtig zijn. En op het niveau van het individu zijn organismen dat altijd, zo is het axioma. Richard Dawkins schreef er zelfs een belangwekkend boek over: Onze zelfzuchtige genen. Primatoloog en universiteitshoogleraar prof. Frans de Waal van de universiteit Utrecht durfde van dit denkbeeld af te wijken: “We zijn allemaal opgegroeid met het idee dat de natuur een bloedig slachtveld is, waar concurrentie de crux is. Daar passen medeleven, troosten, genegenheid, solidariteit en vriendschap nu eenmaal niet zo makkelijk in.” Hij en zijn collega-onderzoekers van de Emory University in Amerika hebben sterke aanwijzingen gevonden dat troostgedrag voortkomt uit een basaal, aangeboren empathiemechanisme. Ook tonen ze aan dat het knuffelhormoon oxytocine hierbij een belangrijke rol speelt.

Zet mensen bij elkaar en hun empathische brein doet zijn werk bij zorg voor de zwakkeren, opkomen voor niet-verwante groepsleden, gevoel voor gerechtigheid, begrip van de intenties van soortgenoten. Uit de fossielen van onder meer Neanderthalers en de Egyptenaren in de oudheid blijkt dat mensen elkaar niet lieten stikken: de botten tonen geheelde wonden en breuken en zelfs sporen van simpele operaties en tandheelkundige ingrepen. Harmonische groepsrelaties zijn een voorwaarde voor het leven in grote groepen en dus hebben eigenschappen die mededogen bevorderen evolutionair voordeel.

In het dagelijks leven is empathie nooit ver weg. Hoe komt het dat je meevoelt met je geliefde en zelfs met vreemden bijvoorbeeld op televisie? De ontdekking van spiegelneuronen in de jaren negentig heeft het onderzoek naar empathie op zijn grondvesten doen schudden. Ons brein heeft een sterk ontwikkelde prefrontale cortex (het zelfbeheersingsgebied, achter het voorhoofd) en spiegelneuronen, gespecialiseerde cellen die ons letterlijk laten meevoelen als een medemens pijn of verdriet heeft. Spiegelneuronen blijken continu het gevoel en de emoties van anderen bij onszelf te genereren. De evolutie heeft ons, kortom, een empathisch brein opgeleverd, zoals de Groningse hoogleraar Christian Keysers dat noemt in zijn gelijknamige boek.

Maar mobbing komt ook voor. Dat fenomeen van pesterijen, fysiek geweld en ongewenst seksueel gedrag gaat ver terug in de evolutie. De Britse zoöloog Jonathan Kingdon wijst er bijvoorbeeld op dat voor grote groepen apen de beste geweldstrategie mobbing is: met zijn allen tegenover de tegenstander kabaal gaan staan maken. Het is een vorm die sterker verspreid is dan we denken.

Volgens Paul D. McLean spelen haat en liefde zich af in de oudere delen van ons brein. Het oudste deel, de hersenstam, delen we met de reptielen. Het is een oud systeem, wel 500 miljoen jaar oud. Het toverwoord bij dit brein is veiligheid (D. Narvaez, 2008). Tweehonderd miljoen jaar geleden ontwikkelde zich het limbisch systeem bij de zoogdieren. Dit was een geweldige stap in de evolutie, omdat zoogdieren een systeem ontwikkelden waarmee zij hun overlevingskansen vergroten door zich sociaal met elkaar te verbinden. De moderne mens ontstond toen de eerste mensen zichzelf begonnen te zien als aparte entiteiten binnen hun wereld: de mens maakte zich los van de totaliteit van het zijn en zei IK.

In onze huidige maatschappij is er een steeds grotere nadruk gekomen op individualiteit, competitiedrift en bezitsdrang, met in hun kielzog een toenemend gevoel van afgescheidenheid. In deze toestand van afgescheidenheid ervaren we de wereld als vijandig. Ik zie in onze samenleving een diep verlangen om terug te keren naar empathische verbondenheid. Ik pleit ervoor de evolutie van empathische verbondenheid in eigen hand te nemen. Bewuste mensen die dit evolutiepad willen volgen vormen immers geen bedreiging, maar een belofte. 

AUTEUR MARY SPAN | ©EVOLUTIEGIDS | 181127
Evolutiegids en trendjournalist/publicist. Hou ervan je te inspireren en te activeren voor zinvolle evolutie in leven en werk, bouwend aan een wereld van nieuwe mogelijkheden.

Verschil van mening is op te lossen

Worlds Apart | Worlds Together

Mensen zijn van nature niet toegerust om productief met verschillen om te gaan. Hoe kunnen we ons weer sociaal verbinden?

Leer kinderen de kracht van inleving en eenheid in relaties

Leer kinderen de kracht van inleving

De wereld wordt gekenmerkt door geweld tussen mensen. Laten we beginnen onze kinderen de kracht van inleving in relaties te leren.

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Lift Your Life & Your World & Share it!

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?