JOAN VAN BAARLE | Chronisch eenzaam | persoonlijke evolutie

Eenzaamheid in de Evolutiegids

20 april 2022 | Joan van Baarle | Eenzaamheidsgids

Chronisch eenzaam? Je bent niet de enige

Iedereen is het er over eens: eenzaamheid is een steeds groter wordend maatschappelijk probleem. Wetenschappers, artsen en politici uit het hele politieke spectrum zijn het er allemaal over eens dat de eenzaamheidsepidemie een groot probleem is. Want chronische eenzaamheid is net zo slecht als het roken van vijftien sigaretten per dag en schadelijker dan obesitas.

De helft van de 1,3 miljoen mensen ouder dan 75 jaar zegt zich eenzaam te voelen. In 2030 is dit de helft van 2,1 miljoen mensen. Als mensen geen oplossing kunnen vinden voor hun situatie, kan eenzaamheid chronisch worden. Uit onderzoek blijkt dat chronische eenzaamheid net zo slecht is voor het lichaam als het roken van vijftien sigaretten per dag. Eenzame mensen hebben bovendien 50% meer kans om vroegtijdig te overlijden dan mensen met gezonde sociale connecties. Het idee dat een gebrek aan sociale relaties een risicofactor is voor overlijden, wordt nog te weinig door mensen begrepen. Om dit probleem te tackelen werd in maart 2018 vanuit het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport het actieprogramma ‘Een tegen Eenzaamheid’ in het leven geroepen als opvolger van de Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid. In 2022 wordt dit actieprogramma afgerond.

Dat zoveel ouderen eenzaam zijn, heeft verschillende oorzaken.

Als mensen ouder worden, krijgen ze steeds meer te maken met verlies: het wegvallen van de partner, waar iemand soms zijn hele leven mee samen is geweest. Het kwijtraken van het netwerk van vrienden, familie en kennissen, waardoor iemand bij steeds minder mensen terecht kan. Het verlies van mobiliteit (bijvoorbeeld hun rijbewijs), waardoor iemand steeds minder gemakkelijk bij andere mensen langs kan gaan en minder eenvoudig op eigen houtje activiteiten kan ondernemen. En het verlies van de gezondheid: zo gaat het gehoor achteruit, gaat bewegen steeds minder makkelijk, wordt het zicht en het geheugen steeds een beetje slechter. Al deze verlieservaringen zijn grote en kleine tegenslagen. Ze zijn moeilijk om mee om te gaan of te accepteren.

Het doel van één tegen eenzaamheid is de trend van eenzaamheid onder ouderen te doorbreken. En het landelijke actieprogramma doet dit door zowel landelijk als lokaal coalities te smeden. Zoveel mogelijk gemeenten zouden lokale coalities vormen met zorgorganisaties, huisartsen, kerken en vrijwilligersorganisaties. En zij zouden hun kennis en aanpak delen, zodat niet iedere keer het wiel opnieuw hoefde te worden uitgevonden. Maar het belangrijkste onderdeel van dit programma tegen eenzaamheid is niet in papier te vangen:

Mensen hebben gewoon mensen nodig.

Een van de gemeentes, waar het probleem eenzaamheid structureel aangepakt wordt, is de gemeente Enschede met hetPlan van aanpak Samen1Enschede 2021en hun actieplan Eenzaamheid 2021-2025Samen1Enschede‘. De leden van de stuurgroep Samen1Enschede, bestaande uit bestuurders uit de domeinen Zorg, Welzijn, Onderwijs, Wonen, Cultuur, Overheid en Ondernemers, hebben de handschoen opgepakt. Met het plan van aanpak willen zij de eenzaamheid in Enschede verminderen door een gezamenlijke en effectieve aanpak. Het hoofddoel is 51% van de mensen die eenzaamheid ervaren binnen vijf jaar omlaag te brengen naar 25%. Twee van de subdoelen zijn meer sociale cohesie en meer inzicht krijgen in de werkelijke behoeften en wensen van mensen die eenzaam zijn.

Uit onderzoek blijkt dat er in Enschede behoefte is aan:

  • Kennisdeling over eenzaamheid aan de hand van bijvoorbeeld goedwerkende voorbeelden.
  • Benadering op maat door het benaderen van bijvoorbeeld migranten ouderen vanuit hun eigen gemeenschap.
  • Inzicht en kennis van het huidige aanbod aan activiteiten en voorzieningen en inzicht of dit aanbod aansluit bij de behoeften van de doelgroepen.

In de Enschedese aanpak is er aandacht voor bewustwording, deskundigheidsbevordering, signaleren van en communicatie over eenzaamheid. Wat positief opvalt is dat een van de (sub)doelen is om inzicht te krijgen in de werkelijke behoeften en wensen van mensen die eenzaam zijn. Dus niet praten over, maar praten met.

Eenzaamheid doorbreken is lastig maar niet onmogelijk.

Iemands eenzaamheid doorbreken, gebeurt heel dicht bij de persoon zelf. Het Enschedese programma richt zich daarom op het mobiliseren van de samenleving om in de eigen omgeving verschil te maken. Soms kan net die ene vraag of die ene toevallige ontmoeting hét verschil maken. Betrek mensen, eenzamen zelf. Er is namelijk niet één type eenzame of één type eenzaamheid, zo valt er te lezen. Er wordt onderscheid gemaakt in sociale en emotionele eenzaamheid. Existentiële eenzaamheid valt helaas onder andere typen eenzaamheid en krijgt een plaats bij sociaal isolement en contactarm zijn. En dat is een gemiste kans. Voor sociaal isolement kun je kiezen en daarbij hoeft  geen sprake te zijn van eenzaamheid en dat geldt ook voor contactarm zijn.

Zelf ben ik een voorstander om de indeling in existentiële, emotionele en sociale eenzaamheid van hoogleraar Humanisme en Sociale Weerbaarheid Anja Machielse aan te houden. Bij existentiële eenzaamheid heerst het intense gevoel nergens bij te horen, geen verbinding te kunnen maken. Emotionele eenzaamheid uit zich bij mensen die een groot verlies hebben geleden, en van sociale eenzaamheid spreken we als er te weinig (diepgaande) sociale relaties zijn.

Het is een taboe om te zeggen dat je mentale problemen hebt.

Ook zal het halen van de doelen uit het plan van aanpak nog lastig zijn, als niet eerst het taboe om over eenzaamheid te praten is opgeheven en de initiatieven die Enschede ontwikkelt niet alleen zijn gericht op het verminderen van de sociale eenzaamheid, maar als ook de existentiële en emotionele eenzaamheid met evenveel elan worden aangepakt.

Het is de bedoeling om het plan van aanpak van Samen1Enschede te delen met andere gemeentes. Via de provincie Overijssel heeft het projectteam de opdracht gekregen om eenzaamheid Twentebreed te verkennen onder de naam Samen1Twente. De vragen, die beantwoord moeten worden, zijn: ‘Welke lokale coalities zijn er al?’, ‘In hoeverre zit eenzaamheidsbestrijding structureel in het beleid van de gemeenten’, ‘Welke behoeften zijn er en welke deskundigheidsbevordering is gewenst?’

Tientallen projecten, ingediend door initiatiefnemers en de doelgroep, zijn beoordeeld door een onafhankelijke adviescommissie, bestaande uit onder andere vertegenwoordigers van de doelgroep, maar ook maken een gepensioneerde wijkagent, een docent en ervaringsdeskundige deel uit van de commissie. Er zijn dertien projecten gehonoreerd. Doordat de Samen 1 Enschede-coalitie bij de gemeente een totaalpakket heeft weten te organiseren – vanuit de landelijke Coronahulpfondsmiddelen ter bestrijding van eenzaamheid – worden hieruit de gehonoreerde projecten van ‘cultuur tot sport’ gefinancierd. Het projectteam van Samen1Enschede gaat deze projecten begeleiden en met name voorzien van bewustwordingssessies en signalering. Aan het eind van 2022 hoopt Samen1Enschede met meer resultaten te komen. Met andere woorden: er is nog een zinvolle en lange weg te gaan.

Zijn we vergeten vrienden te maken?

Tracey Crouch, ’s werelds eerste minister van Eenzaamheid, heeft in het Verenigd Koninkrijk in 2018 een landelijke campagne gelanceerd: ‘Let’s Talk Loneliness’. Hiermee probeerde ze het taboe dat op eenzaamheid rust te doorbreken en mensen aan te moedigen zich uit te spreken. Tegelijkertijd kon iedere burger ideeën naar voren brengen om de (eigen) eenzaamheid tegen te gaan. Toch ontbreekt bij de Engelse campagne en plannen een nadrukkelijk onderscheid tussen de drie soorten eenzaamheid: existentieel, emotioneel en sociaal.

Barones Diana Barran – de derde minister van Eenzaamheid van het land in twee jaar tijd – zette de campagne ‘Let’s Talk Loneliness’ voort en wist alle (overheids)instellingen, organisaties en openbare diensten bij de campagne  te betrekken. De 64-jarige Barran leek inderdaad bij uitstek geschikt voor haar rol. De media, radio, nieuwszenders, bibliotheken en bedrijven werden gestimuleerd om sociale contacten te promoten en eenzame mensen in contact te brengen met de steun of diensten die ze nodig hadden. Bibliotheken werkten mee om met de bezoekers over eenzaamheid in gesprek te gaan. Bedrijven organiseerden bijeenkomsten om werknemers met elkaar over eenzaamheid te laten praten en zo het taboe dat erop rust te doorbreken. Tussen 2017 en 2020 werden nog eens 3.500 mensen getraind, naast de 6500 mensen die al waren getraind tussen 2010 en 2014, om van de burgers te horen waar zij behoefte aan hadden. Zo ging de overheid een samenwerkingsverband aan met Post Office en Royal Mail, die op te versturen brieven een zegel plakten met een tekst om bewustwording voor eenzaamheid te kweken. Er werd geïnvesteerd in vervoer, zodat de bewoners van het platteland toegang behouden tot plaatsen om elkaar te ontmoeten en zich zo verbonden te voelen. Een ander project betrof een dorp waar de school, de kroeg en het postkantoor waren verdwenen. Op verzoek van de inwoners kwam er een winkel, gerund door vrijwilligers, waar al deze diensten werden aangeboden en kwam een drukbezocht ontmoetingscentrum tot stand.

Maar ondanks het verloop van ministers is de Britse missie
tegen eenzaamheid niet echt van de grond gekomen.

Door eenzaamheid alleen met de mond te belijden, wordt de eenzaamheid niet minder. Of je het nu een minister of staatssecretaris van Eenzaamheid of van Sociale Cohesie noemt of een Nationale Coördinator Eenzaamheid aanstelt, iemand zal het bewustzijn onder mensen moeten verhogen en mogelijkheden tot gedragsverandering moeten bieden. Want het achterliggende doel is dat gemeenschappen weer hechter worden en mensen zich weer verbonden gaan voelen. Het gevoel van erbij horen moet terug. Daartoe moet ook de vaardigheid van hulpverleners worden opgekrikt om de verschillende soorten eenzaamheid bij mensen te kunnen vaststellen en te kijken of er een oplossing nodig is en welke oplossing dan passend is. Misschien is een wekelijks diepgaand gesprek al voldoende.

Ook onder de naar ons land gevluchte burgers uit Oekraïne zal veel eenzaamheid voorkomen. Zij hebben immers hun dierbaren moeten achterlaten of hebben huis en haard verloren. Dat verdriet en hun angst voor de toekomst valt niet onder woorden te brengen. De emotionele eenzaamheid zal immens groot zijn. Kunnen wij deze mensen hoop en warmte bieden?

Joan van Baarle in De Evolutiegids
AUTEUR JOAN VAN BAARLE | ©EVOLUTIEGIDS | 220420
Eenzaamheidsgids Joan van Baarle schrijft over eenzaamheid tijdens de derde levensfase en de impact
daarvan op het (samen)leven. Ze is auteur van ‘Hunkeren naar verbinding’ en ‘Gevangen in geluid’.
3rd Act of Life in De Evolutiegids

Joan’s Third Act of Life: stap uit de eenzaamheid

De derde levensfase kan met eenzaamheid gepaard gaan. Eenzaamheidsgids Joan van Baarle verklaart het fenomeen en geeft tips.

Rural Coffee in De Evolutiegids

De koffiekaravaan

Om eenzaamheid tegen te kunnen gaan hebben mensen van alle leeftijden verbinding nodig. Nu is er de koffiekaravaan.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?