HENKJAN KOK | Retrain | ondernemend in krimp onderwijs | interview

Henkjan Kok van Retrain in de Evolutiegids

Henkjan Kok, onderwijsondernemer van Retrain:

‘Kijk meer over de muren van het onderwijs’

sociale evolutie bij De EvolutiegidsIn de regio loopt het aantal leerlingen al jaren terug. Henkjan Kok van Retrain zag de krimp in 2008 al aankomen. De Achterhoek is ondanks de concurrentiestrijd tussen krimpende scholen een voorbeeld voor andere regio’s. De krimp biedt daar kansen, zoals onderwijsvernieuwing en een verschuiving naar onderlinge participatie. Een interview met een onderwijsondernemer, gespecialiseerd in oplossingen voor krimp.

Henkjan Kok woont in de Achterhoek en werkt landelijk aan onderwijsvernieuwing met demografische ontgroening en krimp als uitgangspunt. Als oud-bestuurder van diverse onderwijsinstituten is hij nu actief als zelfstandig adviseur, procesbegeleider en projectleider voor overheden en schoolbesturen. Via zijn onderwijsontwikkelingsbureau Retrain ontwikkelt hij niet alleen nieuwe concepten voor integrale kindcentra, maar stelt hij ook scenario’s op voor de aanpak van krimp in het onderwijs. Hard nodig nu na de krimp in het basisonderwijs ook de leerlingendaling is toegeslagen in het voortgezet onderwijs.

Achterhoek 2030
In de acht Achterhoekse gemeenten zijn er in 2018 39,2 procent minder kinderen geboren dan vijftien jaar daarvoor. Dat blijkt uit onderzoek uitgevoerd in opdracht van Achterhoek VO.
“Voor mij is dat geen verrassing”, stelt Henkjan Kok. “Al vanaf 2010 geef ik adviezen aan overheden en onderwijsinstellingen over de aanpak van krimp in het onderwijs. Samen met Henk van der Esch van Achterhoek VO en Frans Stieber van Reflexis haakten wij aan bij de werkgroep van Achterhoek 2020 (nu Achterhoek 2030), de stuurgroep van toekomstbouwers voor de regio Achterhoek. Dat was aanleiding voor de provincie om de problematiek rondom krimp serieus aan te pakken. Ik kon me toen als adviseur volledig bezighouden met het toekomstbestendig maken van het onderwijs.”

Henkjan Kok van Retrain in de Evolutiegids

Sluipmoordenaar
“Krimp is een soort sluipmoordenaar”, beweert Henkjan Kok. “Je weet dat het er is, maar je ziet het niet. En veel mensen zagen het niet. Dat betekent dat ik me vooral bezig moest houden met bewustwording en visie-ontwikkeling. Daaruit rolden vele projecten als het samenbrengen van besturen, gemeenschappelijke planontwikkeling, het oprichten van integrale kindcentra tot fusies van scholen in gemeenten. Dat samensmeltingsproces is nog steeds gaande. Tijdens dat proces kwam ik in contact met de toenmalige staatssecretaris voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Sander Dekker. Die vond dat dit in Nederland veel breder moest worden aangepakt. Daaruit rolde een subsidiesysteem, waardoor ik beter en gedragen vanuit de overheid verder kon werken. Gemeenten en schoolbesturen bleken daardoor meer open te staan voor samenwerking.”

Emotioneel probleem
Wat zijn de obstakels op dit moment met betrekking tot krimp in het onderwijs?
“Toen ik voor het eerst met de problematiek van krimp in het onderwijs in aanraking kwam, merkte ik dat het vooral een emotioneel probleem was. En dat is het nog steeds. Juist in een tijdperk van groei komt er dan ineens het thema krimp om de hoek kijken. Dat rijmt niet met de welvaart die er in Nederland is.” Wordt dat thema dan ontweken? “Ja, mensen zijn dan bang dat ze moeten inleveren. Ik herinner mij nog goed de gesprekken met ouders in Stokkum waar een school moest worden gesloten. Ouders keerden zich heel emotioneel tegen mij, want ik sloot zogenaamd scholen. Die emotionele beleving van ouders belemmerde wel bij het vinden van een pragmatische oplossing en aanpak voor de regio. Feit is dat ouders nog steeds moeite hebben met nieuwe oplossingen als herschikking van scholen en verleggen van leerlingstromen.”

Verantwoordelijkheid
Henkjan Kok vervolgt: “Mensen hebben het gevoel dat zij de kwaliteit van wonen en vitaliteit in de kern verliezen als een school verdwijnt. Het hart van een dorp of buurt verdwijnt dan naar hun gevoel. Want een school was voor hen niet alleen een school, het was ook een punt van samenkomst. Wat je toen zag was dat mensen zelf verantwoordelijkheid voor hun kern, hun buurt of dorp gingen nemen. Dat omslagpunt is ontzettend belangrijk geweest. Ik kan er ook niets aan doen dat een school moet verdwijnen nadat de kruidenier, de bank en de kerk er al waren verdwenen. De meeste tijd besteed ik daarom aan het verschaffen van inzicht in de oorzaak voordat ik met oplossingen kom.”

Geldkraan
Kun je mij vertellen waarom het zo lang geduurd heeft voordat mensen bewust werden?
“De oorzaak zit ‘m in het systeem”, stelt Kok. “De onderwijswetgeving in Nederland is erop gericht om de groei te beheersen. En dus niet om de krimp te faciliteren. Een van mijn rollen was om de wetgeving ervan te doordringen dat zij dingen moesten veranderen om scholen in een krimpende regio in stand te kunnen houden. Het systeem en iedereen daar omheen was en is erop gericht om zo groot mogelijke scholen te bouwen. Dat is nu niet meer vol te houden. Want bij krimp van het aantal leerlingen van zo’n school gaat de geldkraan van het Rijk ineens dicht. De bekostiging van het Rijk is namelijk gebaseerd op het aantal leerlingen van een school. Je begrijpt dat een school dan in de problemen komt of gesloten wordt. Zelfs de mensen in het onderwijs én de ambtenaren van overheden waren absoluut niet op de hoogte of bewust van wat er speelde.”

Rationele werkelijkheid
Dat is nogal wat wat je stelt.
“Ja, wij werden op onze visie nogal eens hard aangevallen, omdat hetgeen wij zagen niet waar zou zijn. Wij schetsten steeds de geprognotiseerde werkelijkheid en die werd met enige regelmaat door het werkveld ontkend. Er staan vele ooievaars in de tuin, wordt er dan beweerd. Maar ze vergeten dat ze steeds langs dezelfde ooievaar zijn gereden. De dagelijkse beleving was heel anders dan de rationele werkelijkheid. Niet alleen de emoties zitten in de weg, maar het onderwijsveld en bewoners weten vaak niet hoe de bekostiging en de wet- en regelgeving in elkaar zit. Ook het OCW heeft niet tijdig op de krimp ingespeeld.”

Bewustwording
Je zegt eigenlijk dat de krimp niet tijdig in de beleidslijnen is geland? Wij weten toch met z’n allen dat er minder kinderen worden geboren in Nederland?
“Ja, dat weten we al twintig jaar. We weten ook dat er sprake is van een trek naar de stad. Het Rijk is vooral bezig met het ontwikkelen van ‘systemen’, niet met het omzetten van de dagelijkse werkelijkheid. En dat vormt een belemmering voor het bewustwordingsproces in Nederland. Daarom komt de krimp van scholen bij bewoners zo hard aan. In de gemeente Bronckhorst zijn er bijvoorbeeld 40,3 procent minder kinderen geboren dan vijftien jaar geleden. Maar als een school 40 procent minder leerlingen krijgt, zal dat gevolgen hebben. Dus ook in andere gebieden in de Achterhoek zal er op termijn wat moeten gebeuren.”

Henkjan Kok van Retrain in De Evolutiegids

Oplossingen
Welke oplossingen zijn er voor krimp?
“In plaats van de handen ineen te slaan, schieten scholen in krimpgebieden nog te snel in een reflex van onderlinge concurrentie. Aan de vechtmarkt doen wij niet mee”, stelt Henkjan Kok. “Het is van groot maatschappelijk belang dat iedereen ook over de muren van de eigen school kijkt. Wij ontwerpen bijvoorbeeld twee moderne scholen waarin het beste van drie scholen terugkomt of ontwerpen een integraal kindcentrum waarin kinderopvang, onderwijs, buitenschoolse opvang en welzijnsvoorzieningen gecombineerd zijn in één organisatie met een integrale visie. Een groot probleem daarbij vormt de gemeente die te maken heeft met uit de hand lopende uitgaven binnen het sociale domein. Kortom, er is niet genoeg geld meer over om nieuwe scholen of centra te bouwen. Bovendien moeten scholen gaan voldoen aan de nieuwe eisen rondom duurzaamheid. Oók daarvoor is geld nodig. Daardoor kom ik in de knel. Dan kun je niets anders meer dan keuzes maken.”

Te weinig verbinding
We kennen ook het probleem van bezuinigingen en het tekort aan leraren. De uitval is hoog ook al is er een tendens dat jongeren nu ook weer meer kiezen voor het vak van leraar. Bovendien gaan veel leraren met pensioen. Scholen laten hier ook echt wat liggen, lijkt me.
“Weten dat er sprake is van een trend is heel wat anders dan tot handelen komen.” Dáár zit ‘m de crux. Het besef tot handelen is er dus niet. “Je overschat de sturingsmogelijkheden van de bestuurslaag binnen het onderwijs. Het onderwijs is enorm ingekaderd in wet- en regelgeving en bekostigingsvoorwaarden. Waar we moeten zijn is bij de bestuurders in Den Haag en bij de bestuurslaag van de provincie of gemeente. En daar hebben we te maken met twee problemen: de kwaliteit van de overheidsdiensten en het naar binnen gekeerde systeem van de overheid. De overheden hebben te weinig oog, verbinding en sensitiviteit met de mensen waarvoor ze in het leven geroepen zijn.”

“Ik doe een boude uitspraak: Ze zijn hun rol voor de samenleving vergeten. Ze zijn veel te druk met hun eigen besognes. Het is toch te gek voor woorden dat ik eerst de voorpagina van een grote krant of journaal moet halen om gehoord te kunnen worden? Bestuurders zouden veel meer visionair leiderschap en bestuurlijke moed moeten tonen. Ze moeten loskomen van hun thema van herkiesbaarheid. Bestuurders zouden voor het werkelijke samenlevingsthema moeten gaan.” Dat is wat er mis is in Nederland. “Dat is wat er mis is in de landelijke én lokale politiek.”

Ondernemerschap
“Kijk, het tekort aan het aantal leraren kan ik ook niet oplossen”, verklaart Kok. “Er zitten twee kanten aan dat probleem: de oorzaak en het systeem. We moeten leren om véél breder te kijken dan het eigenlijke probleem. We moeten veel sterker opkomen voor de professionaliteit waarvoor we willen staan. En het onderwijs moet veel meer de rug rechten en gaan staan waarvoor ze moeten staan. Namelijk het opkomen voor het belang van het kind, een professionele omgeving en niet te vergeten ondernemerschap in het onderwijs. Ik heb veertig jaar onderwijservaring, heb me tien jaar bewogen in de gemeentepolitiek en heb bedrijfskunde gestudeerd. Die mix breng ik nu in met kennis, verbind mensen met elkaar, zorg dat ze op het juiste niveau met elkaar in gesprek komen en zorg dat ze begrip krijgen in elkaar en de werkelijke situatie. Pas als er begrip ontstaat, ontstaat er ruimte voor oplossingen.”

Join the [w]evolution

AUTEUR MARY SPAN | ©EVOLUTIEGIDS | 190709
Trendjournalist/publicist. Hou ervan je te inspireren en te activeren voor zinvolle evolutie in leven en werk,
bouwend aan een wereld van nieuwe mogelijkheden.

Deel de kennis van De Evolutiegids

Dorpsscholen dicht in Friesland

16-07-19: Alleen al in Friesland stoppen na dit schooljaar tien basisscholen. Voor de kinderen niet slecht, maar als een school in een dorp verdwijnt gaan er ook geen jonge gezinnen meer wonen. Die trend zet zich de komende jaren waarschijnlijk voort. In 2023 telt Nederland naar verwachting 74 duizend basisschoolleerlingen minder dan in 2015, blijkt uit cijfers van het CBS. Bron: Volkskrant.
kenrobinson1

Sir Ken Robinson
vecht voor hart in het onderwijs

Ken Robinson is een van de meest invloedrijke onderwijssprekers van de afgelopen jaren. Hij roept op tot een ander denkkader in het onderwijs.

Slow Science Movement

Slow Science Movement,
de tegenbeweging in de wetenschap

Wetenschappers willen meer tijd om te onderzoeken en na te denken. In ons aller belang. Het leven is namelijk geen ratrace. Het is evolutionair.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?