HARRY WEBERS | Hansa Grand Tour | column

Hansa Grand Tour in de Evolutiegids

25 mei 2020 | Harry Webers Hanzegids
Hansa Grand Tour for Brexiteers (m/v)

In de 18-de en 19-de eeuw was bij jonge mannen uit de Europese elite na hun universitaire opleiding en voor hun trouwen de Grand Tour naar Italië bijzonder populair. De Grand Tour bood ze de kans om te ontsnappen aan de etiquette van hun opvoeding en het keurslijf van hun hoge stand. Ze bezochten (klassieke) steden, musea en concerten en spraken met invloedrijke mensen. Aldus kwamen ze in een jaar tijd in contact met nieuwe culturen, leerden ze de Italiaanse kunsten goed kennen, legden ze nieuwe persoonlijke contacten en bouwden ze een (Europees) relatienetwerk waarvan ze later veel plezier zouden hebben. En onderweg kochten ze kunst, curiosa en memorabilia. Omdat de jongelingen vaak ook terecht kwamen bij grote feesten, gokzalen en huizen van plezier was de reis van hun leven meer dan een culturele ontgroening.

Een bekende Grand Tourist was de Duitse dichter en schrijver Johann Wolfgang von Goethe, die op zijn reis naar Italië (1786 – 1788) werd vergezeld door de schilder Johann Tischbein. Op basis van zijn indrukken en ervaringen schreef Von Goethe zijn beroemde boek ‘Italienische Reise’.

Vergelijkbaar, maar dan van Oost naar West, waren de drie reizen van de Russische tsaar Peter de Grote naar West-Europa. Hij was erg nieuwsgierig en leergierig en gebruikte zijn indrukken en ervaringen om de wetenschap, economie, religie, onderwijs, volksgezondheid en het leger en de marine in zijn land te moderniseren. Naar Amsterdams model liet Peter de Grote op een eiland in de Nevadelta in 1703 de Petrus- en Paulusvesting bouwen. Hij maakte van Sint Petersburg de hoofdstad van Rusland. De stad werd later omgedoopt in Petrograd en Leningrad en is na Moskou de grootste stad van Rusland.

Een meer moderne variant was de Romereis van de schrijver Bertus Aafjes, die de dichtbundel ‘Een voetreis naar Rome’ (1946) schreef. Later maakte hij (‘met zijn pen’) in gezelschap van beeldend kunstenaar, schilder en glazenier Charles Eyck (‘met zijn houtskool’) een tweede Romereis. In 1958 woonden ze samen de begrafenis van de Vredespaus Pius XII en de installatie van de Oecumenische paus Johannes XXIII bij. Hun indrukken en ervaringen staan in het ‘Italiaans schetsboek’ van Eyck met teksten van Aafjes.

Voor de toekomst van Groot Brittannië en Europa zou het niet verkeerd zijn wanneer Britse mannen én vrouwen na hun opleiding op exclusieve kostscholen zoals Eton College en elite-universiteiten zoals Oxford en Cambridge in het kader van hun ‘Bildung’ een Hansa Grand Tour zouden maken. Daarmee worden Britten zoals premier Boris Johnson bedoeld. En dan geen Grand Tour van Noord- naar Zuid-Europa zoals in de 18-de en 19-de eeuw, maar een Hansa Grand Tour van West- naar Oost-Europa. Van hartje Londen naar het verre Novgorod in Rusland op 2.750 km in oostelijke richting.

De Hansa Grand Tour begint bij de Steelyard (‘Stilliarde’ of ‘Stalhof’) of de Guildhall (gildehuis) in Londen. Daar vestigden zich vanaf 1157 Keulse kooplieden, die handelsprivileges van Hendrik II van Engeland hadden gekregen. Omstreeks 1282 ontstond de kolonie ‘Hansa Almaniae’ en in 1320 – precies zeven eeuwen geleden – werd er een Hanzekantoor of Kontor gesticht. De Hanzeprivileges werden herbevestigd door Hendrik III en latere koningen. De schilder Hans Holbein vereeuwigde de Keulse Hanzekoopman Hermann Wedigh op doek. En de Keulse jurist Heinrich Sudermann schreef de statuten voor de Kontor schreef en werd halverwege de 16-de eeuw benoemd tot syndicus. Maar hij kon niet verhinderen dat het handelskantoor in Londen in 1597 door Elisabeth I werd opgeheven om de economie van Londen en Engeland te stimuleren. Daarmee was de Brexit avant la lettre een economisch feit.

Van Londen gaat de Hansa Grand Tour naar de Hanzestad Brugge, dat feitelijk een Hanzekantoor was en in het centrum van de Vlaamse lakenindustrie lag. Mede dankzij Duitse kooplieden (‘Oosterlingen’) groeide Brugge uit tot de belangrijkste haven in Noord – West Europa met een spilfunctie in de wereldlakenhandel. Een van die Brugse kooplieden rond 1370 was de in Westfalen geboren Hildebrand Veckinchusen. Tussendoor kan de Grand Tourist in Brugge nog genieten van meerstemmige muziek van de in Keulen (of Soest?) geboren componist en musicus Tielman Susato, die halverwege de 16-de eeuw actief was in Antwerpen.

Van Brugge gaat de Hansa Grand Tour verder naar Hanzestad Deventer, dat op een strategisch knooppunt van verbindingen tussen de Noordzee en Zuiderzee en het Rijnland en de Oostzee lag. Deventer is een van de 5 oudste steden van Nederland en bestond 1.250 jaar in 2018. Deventer had een eigen Gouden Eeuw en een traditie van vijf internationale jaarmarkten. Deze traditie is dit nog steeds herkenbaar in de 3 drie beeldbepalende evenementen: Deventer op  Stelten, de Deventer Boekenmarkt en het Dickens Festijn. In 1495 kreeg Deventer van de Duitse keizer het predicaat ‘Vrije Keizerlijke Hanzestad’. De Grand Tourist maakt kennis met de topschilderijen van Gerard Ter Borch (‘Rembrandt van het Oosten’) en het gedachtegoed van Desiderius Erasmus (humanisme) en Geert Groote (Moderne Devotie). En met het monumentale pand ‘De Drie Haringen’ uit 1575 van Hanzekoopman Herbert Dapper, ook bekend als KLM-huisje 92.

Van Deventer gaat de Hansa Grand Tour in een ruk door naar het Noord-Duitse Lübeck aan de Baltische kust, ook wel de Koningin van de Duitse Hanze genoemd. Een typische Hanzestad, die ondanks de grote bombardementen in de Tweede Wereldoorlog, nog steeds veel oude kerken, monumenten, pakhuizen en patriciërshuizen heeft. Een beeldbepalend monument is het 15-de eeuwse Holstentor met de spreuk ‘Concordia domi foris pax(‘Harmonie thuis en vrede in het buitenland’). Niet voor niets werd de oude binnenstad in 1987 door UNESCO uitgeroepen tot werelderfgoed. De bezoeker komt er werk tegen van de schilder, beeldhouwer en houtsnijder Berndt NotkeEen andere must voor de Grand Tourist is het Europese Hanzemuseum, dat precies 5 jaar geleden werd geopend door de Duitse Bondskanselier Angela Merkel. En in de ontdekkingstocht mogen meer hedendaagse stadsgenoten zoals Heinrich Dräger, Emil Possehl, Willy Brandt, Günter Grass en de broers Heinrich en Thomas Mann (van ‘Buddenbrooks’ en ‘Ein Tot in Venedig’) niet ontbreken.

Voor de Grand Tourist, die interesse heeft in de oostgrens van het Hanzeverbond en die nog energie heeft om verder te reizen, lonkt het mysterieuze Novgorod in Rusland. Kontor Novgoroder Schra (‘Schraen’) met de centraal gelegen Peterhof was een van de vier Hanzekantoren. Novgorod had geen overzeese haven, maar lag strategisch op een knooppunt naar de Finse Golf. Hanzekooplieden dreven sinds het midden van 13-de eeuw handel met de Gotlandvaarders. Tsaar Ivan III sloot in 1494 de Peterhof, waarna de Hanzehandel zich snel verplaatste naar Pskov en Narva.

Een intrigerende vraag is hoe Boris Johnson tegenwoordig in het leven zou staan, wanneer hij destijds – na zijn opvoeding en jeugdjaren in de Lage Landen – zelf de Hansa Grand Tour zou hebben gemaakt. Het is genoegzaam bekend dat hij zijn premierschap vooral te danken heeft aan zijn opportunistische Brexit-campagne. Minder bekend is, dat hij de zoon is van Stanley Johnson, een voormalig Brits parlementslid en topambtenaar van de Europese Unie. En dat zijn ouders in 1973 naar Brussel verhuisden, waar de jonge Boris in Ukkel op de Europese School zat. Na de verhuizing naar Groot Brittannië volgden de jongenskostschool Eton College en de universiteit van Oxford. Hij was lid van de ‘private all male dining Bullingdon Club’ in Oxford, die enkele Britse politici en premiers heeft voortgebracht. Johnson was vijf jaar EU-correspondent en hij schreef naast politieke columns ook enkele boeken waaronder ‘The dream of Rome’ (2006). Daarin trekt hij parallellen tussen het Romeinse Rijk en de Europese Unie.

Johnson schreef ook de biografie ‘The Churchill Factor. How one man made history’ (2015), die naar verluidt ook een verkapte autobiografie is. Winston Churchill kreeg al in 1904 hij een Duits essay over een Europese federatie in handen, en wordt gezien als een van de vaders van een verenigd Europa. Nu 75 jaar na de Bevrijding en met de huidige kennis van de economische kwetsbaarheid van internationale handelsnetwerken had Johnson zich duidelijk minder moeten focussen op de Noord – Zuid parallellen, en meer op de West – Oost parallellen. Alleen dan maakt hij enige kans om de geschiedenis is te gaan als ‘One man who made history’. Concordia domi foris pax !

Join the evolution of the Hanse with Harry Webers
AUTEUR HARRY WEBERS | ©EVOLUTIEGIDS | 200525
Harry Webers is Hanzegids en kwartiermaker
van de Hanze in Oost-Nederland

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?