HAN BEKKERS | moreel kompas | sociale evolutie

Moraliteit in De Evolutiegids

8 mei 2021 | Han Bekkers | Bestuursgids
Geschiedenis en moraal lopen niet in de pas

sociale evolutie bij De EvolutiegidsJaren geleden heeft de wereld op de drempel van een collectieve ineenstorting gestaan toen het financiële systeem op zijn grondvesten schudde. Het was alsof we aankwamen op de brug van een mammoettanker in een drukbevaren gebied om te ontdekken dat er niemand op de brug stond: alleen computers deden het werk. Waar is het morele kompas gebleven? We hebben het er veel over, en in organisaties en overheidsinstellingen zouden het belangrijke thema’s moeten zijn.

Weet je dat we slechts één dag verwijderd waren van de ondergang, die al het leven op aarde en vooral in de hoogontwikkelde technologische samenleving als Europa, Amerika en delen van Azië volledig lamgelegd zou hebben? Kun je je voorstellen dat er geen geld meer uit de geldautomaten komt, dat financiële transacties onmogelijk blijken, dat al het spaargeld opgelost is, omdat de balanstotalen van de banken tientallen malen de beschikbare geldhoeveelheid overschrijden? Dat mensen in opstand komen omdat hun lonen niet meer uitbetaald worden; dat alle ondernemingen die zo zorgvuldig zorgdragen voor het leveren van onze dagelijkse levensbehoeften failliet zijn; dat mensen uit nood gaan plunderen tot er niets meer te plunderen is?

Weet je dat we slechts één dag verwijderd waren van deze situatie?

De oorzaak is het zo zorgvuldig gebouwde systeem dat medewerkers van de banken dwingt te handelen met geld waarvoor ze zelf geen verantwoordelijkheid dragen, wat ertoe leidt dat de latente nietsontziende hebzucht gestimuleerd wordt in een amorele schijnwereld, die in zijn uiterste vorm slechts aan één ding denkt: hoe kan ik mezelf zonder risico verrijken ten koste van anderen?

Inmiddels vinden we – dankzij een uitgekiende mediastrategie waarvoor we overstag zijn gegaan toen bleek dat de verkondigde angstige scenario’s geen werkelijkheid bleken te worden – dat het juist de banken zijn die ons hebben gered, maar we weten toch dat de overwinnaar de geschiedenis schrijft? En we weten toch ook dat we mensen, die in staat zijn zich vrij te maken en rijkdom te verwerven ten koste van anderen, ironisch genoeg, succesvol noemen?

Deze ideeën zijn zo gemeengoed, dat we de waarheid haast niet meer kunnen zien.

We menen dat er verschillende wegen zijn om problemen op te lossen, wegen die we in verschillende ideologieën verwoorden. De visie van de amorele egoïstische liberaal, die zegt dat mensen niet gelijk zijn en kunstmatige gelijkheid van inkomens onwenselijk is en ‘ieder arbeidende naar zijn vermogen en genietende naar zijn verdiensten’, staat tegenover het verlammende naïeve socialistisch ideaal ‘van ieder naar zijn vermogen, aan ieder naar zijn behoeften’. Als iedereen inderdaad gelijke kansen had is het liberale streven zo gek nog niet, maar de kansen zijn niet gelijk.

Als iedereen altruïstisch was zou het socialisme ook geslaagd zijn, maar weinigen kunnen of willen zichzelf wegcijferen voor anderen.

De humanistische visie die de mens centraal stelt als heerser over de schepping en zo leidt tot overschatting van onze positie in het universum en een spirituele visie die in zijn naïviteit het kwaad ontkent en al het heil verwacht van bezinning en vrede om ons dichter bij het goddelijke te brengen, zijn ook slechts aspecten die de weg naar een hoopvolle toekomst maskeren. Tot slot zal een nieuw ‘ecocentrisme’ ons slechts helpen als we een respectvolle omgang met onze aarde en de hulpbronnen combineren met een respectvolle omgang met onszelf en elkaar.

Niet alleen de financiële ineenstorting van onze samenleving was dichtbij, ook de neergang van onze beschaving is nakende. Het tipping point – de grens waar geen terugkeer meer mogelijk is – zijn we waarschijnlijk al gepasseerd voor de CO²-belasting van onze atmosfeer. Onvermijdelijk stevenen we dan af op een situatie waarin de mens, op een onleefbaar wordende aarde slechts een marginaal verschijnsel in de geschiedenis van de aarde is.

En dan kennen we nog de pandemie, die de mensheid teistert en ons verplicht tot nieuwe uitdagingen, uitdagingen die helaas leiden tot symptoombestrijding in plaats van dat we werkelijk kijken naar de kansen die ze ons opleveren. De toename van de humane populatie, globalisering en onderwaardering van onze eigen lokale samenleving, ons exorbitante reisgedrag over de wereld, ongezonde en misdadige praktijken in onze omgang met dieren en in de veehouderij en ons ongebreidelde consumptiepatroon zijn belangrijke oorzaken van het ontstaan van pandemieën.

Steeds weer krijgen we een niet mis te verstane wake-up call,

net zo lang tot we ons gedrag ingrijpend aanpassen aan de draagkracht van de aarde, onze samenlevingen en onszelf, maar we bedenken slechts surrogaatoplossingen, die niet de wortel van het vraagstuk aanpakken, maar slechts – en dan nog maar tijdelijk – de ergste symptomen bestrijden.

Het is dan ook curieus dat er verschillende waarheden – alternatieve feiten zoals die soms worden genoemd – lijken te bestaan voor de werkelijke situatie waarin we ons bevinden. In ons idee van de Verlichting kan er toch maar één waarheid op een bepaald moment zijn, want als er meerdere waarheden konden bestaan zijn ze per definitie niet de waarheid? Een zoektocht naar de ene waarheid kunnen we ons besparen, maar het uitkomen voor onze waarden kan ons een beter houvast geven. Let wel: verschillende mensen kunnen op verschillende tijdstippen andere waarden hebben! Als ik mijn waarden met voldoende respect communiceer kunnen deze in harmonie co-existeren met andere waarden van anderen en krijgen we het begin van een constructief samenleven.

Mijn waarde van het hier en nu, mijn kompas voor mijn leven in interactie met anderen en voor mijn kijk op de samenleving, ligt besloten in de kern van ons maatschappelijke mens-zijn, in wevolutie en vooral in onze moraliteit.

We bevinden ons door ons cynisme, ons afzijdig houden van de werkelijke sociale problemen in de wereld, in een morele crisis. Iedereen die zijn eigen welbevinden stelt boven zijn morele maatstaf is crimineel, want hij doet niet alleen zijn eigen integriteit geweld aan, hij vernietigt vooral de mogelijkheden van zijn medemens om een zinvol leven te leiden. Daarmee komt een amorele levenshouding dicht in de buurt van immoraliteit, misschien niet wettelijk, maar wel maatschappelijk.

Rijkdom vergaren en benutten is niet het probleem,

maar je rijkdom onnodig vergaren of benutten ten koste van anderen is onaanvaardbaar. Sociale bewegingen die rijkdom aan de kaak stellen, richten zich op het verkeerde doel. Het doel is niet het bestrijden van rijkdom, maar het bewaken van de moraliteit. Want zonder moraliteit vallen we niet alleen terug in een prehistorische samenleving, waarin het recht van de sterkste noodzakelijk is voor overleving, maar brengen we onze beschaving in gevaar. We scheppen met onze daden elkaars toekomst en als we immoreel handelen is onze toekomst ook immoreel, net zoals de samenleving immoreel is bij gebrek aan morele kaders.

Onze beschaving is in feite een ontwikkeling van onze moraliteit en daarom is in mijn visie de kerntaak van de overheid het bewaken van de moraliteit. Immers, als de overheid zich terugtrekt om de markt haar werk te laten doen en de moraliteit van haar wettelijk kader berooft, dan is dat het einde van de moraliteit en daarmee van de beschaving. Dat zien we ook terug in onze geschiedenis: waar een crisis in de vorm van voedseltekorten, natuurrampen of oorlogen gepaard gaat met een op moreel gebied terugtrekkend bestuur. Dan verdwijnt de beschaving en is de weg vrij voor de holocaust, zuiveringen, massavernietiging en onderdrukking.

We hebben allemaal onze schaduwen, onze niet geleefde – vaak onbewuste – aspecten van ons mens-zijn.

Deze onderzoeken en waarnemen, en niet meer dan dat, is voldoende om de weg vrij te maken naar een volgende fase: de weg van onze beschaving, waarin we vanuit verantwoordelijkheid kiezen welk gedrag wenselijk en passend is. Waar amoreel en immoreel handelen een gevolg is van onbewust, bijna automatisch gedrag, is moraliteit en dus beschaving, een actieve keuze vanuit menselijke waarden. Het is een soort levenskunst. Een levenskunst die we vormgeven door ons bewust te worden van wie we zijn en wie wij willen zijn.

AUTEUR HAN BEKKERS | ©EVOLUTIEGIDS | 210508
Bestuursgids Han Bekkers is coach en therapeut voor leven & werk en
is auteur van het managementhandboek ‘De Druppel en de Oceaan’ en enkele romans.
De trage overheid in De Evolutiegids

Burgers zijn helemaal klaar met de trage overheid

De overheid moet zorgen dat zij zelf klaar is voor de burgerparticipatie. Wat kan de overheid doen?

Goede voorouder worden?

Goede voorouder worden?

De toekomst die we willen is mogelijk als we maar goede voorouders zijn.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?