HAN BEKKERS | Luister ‘ns naar de boze burger | sociale evolutie

Luister naar de boze burger in De Evolutiegids

24 mei 2021 | Han Bekkers | Bestuursgids
Luister ‘ns naar de bozer burger!

sociale evolutie bij De EvolutiegidsGaat het goed met de verhouding tussen onze Nederlandse overheid en de Nederlandse burgers? Is de Toeslagenaffaire een incident van een op hol geslagen Belastingdienst of is zij een teken van een verdorven mentaliteit? Ik denk dat de roep om deregulering en de vernieuwingsgeest van velen van pas kan komen.

Dat de politiek beter naar de Nederlander moet luisteren, is precies de kern van het verhaal als we bijvoorbeeld kijken naar de Toeslagenaffaire, waarin onze ooit zo liberale overheid systematisch in verzeild is geraakt, alle goede bedoelingen ten spijt. Is het onderlinge vertrouwen tussen burger en overheid geschaad, zoals de Amsterdams Ombudsman, Arre Zuurmond, stelt, waarbij hij de overheid van kilheid beschuldigde? En klopt het dat de overheid burgers nu ziet als potentiële fraudeurs zoals de Nationale Ombudsman, Reinier van Zutphen, zegt?

Inmiddels zijn er, vooral naar aanleiding van de Kindertoeslagaffaire, veel woorden gewijd aan de rigide opstelling van de overheid, aan de noodzaak tot een cultuurverandering bij de overheid en vooral over premier Mark Rutte die van leugens wordt beticht.

Laat ik vooropstellen dat ons bestuurlijk bestel nog steeds een voorbeeld kan zijn voor de meeste landen in de wereld.

Het lijdt geen twijfel dat ons democratisch bestel vernieuwing behoeft en dat zij te maken heeft met een gebrek aan inspiratie en (mede)menselijkheid. Aan de andere kant is de vrijheid van meningsuiting vrijwel onbeperkt en kunnen misstanden met enig doorzettingsvermogen adequaat aan de orde worden gesteld.

Door een modieuse aandacht voor bedrijfsmatig handelen bij de overheid en gestimuleerd door incidentele fraude en misstanden lijkt het vertrouwen van de overheid in de burger de afgelopen decennia te zijn gedaald met als gevolg meer regels, meer aandacht voor beheersing en meer handhaving, ondanks alle roep om deregulering. De letter van de wet en het bedrijfsmatig handelen is belangrijker geworden dan de geest van de wet en het politieke proces. Onzekerheid, de kwetsbaarheid van bestuurders, indekken tegen kritiek en fouten, het glazen huis dat de overheid is, maar ook politieke ideologie zijn er de oorzaak van dat we toezichthouders, juristen en accountants veel macht hebben gegeven.

We zijn verblind geraakt.

We hebben een ordelijke samenleving opgebouwd en zijn verblind geraakt door het succes van ons sociaal regelsysteem. Accountants en toezichthouders maken, net als veiligheidsmedewerkers, gouden tijden door. De roep om verantwoording en het geven van rekenschap heeft een enorme bureaucratie tot gevolg gehad. Traagheid, demotivatie en geleidelijke verloedering zijn het gevolg. ‘Voor onze ogen voltrekt zich een historische cultuurbreuk, een high trust society die in snel tempo bezig is te veranderen in een low trust society’ (Geert Mak, Mercator Sapiens, 2004). Dit betekent meer controles, een almaar toenemende regelgeving en bureaucratisering en een afname van durf, flexibiliteit en ondernemerschap.

Met het vertrouwen verdwijnt ook de bestuurlijke wijsheid.

Een voorbeeld is de accountantscultuur van de Sociale Verzekeringsbank (SVB). De SVB kreeg in het begin van deze eeuw de ondankbare taak om in korte tijd de uitvoering van het Persoonsgebonden Budget op zich te nemen. Omdat ze alles goed wilden doen, zijn uitgebreide protocollen, regelsystemen en verantwoordingsstructuren opgezet. In de praktijk blijkt de overdaad aan regels regelmatig tot onmogelijke uitvoeringsproblemen te leiden, met als gevolg dat goedwillende medewerkers vaak van de regels afwijken totdat de Tweede Kamer er verontwaardigd lucht van krijgt.

Het probleem zit echter niet in het afwijken van de regels, maar in de overdaad van zinloze regels.

Er is al veel gesproken en geschreven over het debacle van de Kindertoeslag. Het juiste uitganspunt dat gemeenschapsgelden doelmatig moeten worden besteed en niet terecht mogen komen bij mensen die er geen recht op hebben is tijdens de uitvoering volledig ontspoord geraakt. Door enkele gevallen waarbij buitenlandse werknemers op behoorlijke schaal ten onrechte uitkeringen kregen, eiste de politiek – met de Tweede Kamer voorop – maatregelen tegen fraude. Die wens is overijverig uitgevoerd en tienduizenden burgers hebben inmiddels in de praktijk ervaren wat dit betekent. De politieke druk leidde tot ‘fraudeteams’ en controles vooraf. De afgelopen jaren bleek hoe de angst voor onjuist gebruik van overheidsgeld leidde tot een ongekende fraudejacht.

De vraag is of de eigen rol van het parlement daarbij voldoende over het voetlicht is gekomen.

De toon van bedrijfsmatig denken is in het bureaucratische overheidssysteem heilig verklaard en protesterende burgers passen daar niet in. We weten allemaal waar dit eindigde. De fraudejacht ontspoorde en veel ouders werden onterecht beschuldigd van fraude. Het feit dat er al die jaren niemand luisterde naar wanhopige burgers is nog het meest schrijnend. De politiek is niet bij machte gebleken dit tij te keren. Hoe komt het dat zelfs de Raad van State – het laatste houvast voor een onrechtvaardig behandelde burger – partij koos voor de rigide opstelling van de Belastingdienst?

Hoe komt het dat de correctiemechanismen niet werkten?

De oorzaak is eenvoudig te achterhalen. Omdat de regels werden nageleefd. Deze schrikbarende en eenvoudige zin is de oorzaak van veel lijden van menig burger. Regels bleken belangrijker te zijn dan mensen. De bureaucratie heeft de macht en mensen moeten in het systeem passen of ten onder gaan.

De grens met discriminatie en hypocrisie is nu bereikt.

De nieuwe regelgeving, controle en beheersing zijn er niet gekomen door wantrouwen in de burger, maar het wantrouwen is ontstaan door de excessieve regels en de onvermijdelijke controle daarop. Bij de overheid vormen rechtsgelijkheid, rechtszekerheid en responsiviteit de centrale waarden. Door het bedrijfsmatig denken en handelen delven juist deze waarden het onderspit en niemand die het in de gaten heeft.

Het politieke proces en daarmee de democratie gaan in het toegenomen technocratische bestuur ten onder. Dat zien we niet alleen lokaal of nationaal, maar ook buiten ons land.

Politiek leiderschap dat aanspreekt en inspireert is te weinig aanwezig, waardoor veel burgers zich niet meer vertegenwoordigd voelen.

In vergelijking tot andere landen hebben de Nederlandse burgers een groot vertrouwen in de overheid. Ook blijkt dat zowel het vertrouwen in elkaar als in de samenleving toeneemt, met vooral een opvallende stijging vanaf 2016 (European Values Study Group, 2017). Dit in tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd. De affaire rond de Kindertoeslag zal dit vertrouwen ongetwijfeld hebben geschaad, maar ook kan het gebrek aan politiek leiderschap op den duur het vertrouwen gaan aantasten.

Een goed functionerende rechtsstaat vraagt om een maatschappelijk klimaat van vertrouwen.

Cijfers leren dat Nederland zich, samen met Scandinavische landen, bevindt op de hoogste treden van de vertrouwensladders. Toch zijn er ook indicaties dat het niet in alle opzichten de goede kant opgaat, met een opvallende stijging vanaf 2016 (CBS, Vertrouwen, maatschappelijk onbehagen en pessimisme, 2020). Meer zichtbaar zijn de protesten van jongeren, boeren, bouwbedrijven, het personeel in het onderwijs en de zorg, en acties vanwege de wachtlijsten van patiënten. Dit duidt op onbehagen vanuit diverse lagen in de samenleving. Een stabiele democratie heeft ook een kritische houding naar de overheid en machthebbers nodig. Zoals de overheid haar burgers fundamenteel kan vertrouwen, zo is het aan de burgers om de overheid hun vertrouwen te geven. Maar met een kritische geest, want een democratie functioneert alleen als burgers alert zijn en actief betrokken zijn bij de politiek.

In de literatuur zijn er twee zienswijzen – de constitutionele en politicologische benadering – over hoe het vertrouwen zich zal ontwikkelen. ‘In een constitutionele benadering is wantrouwen noodzakelijk om het systeem in stand te houden. We vertrouwen ‘macht’ toe aan de overheid (…) Als grote groepen burgers zeggen dat ze de overheid niet vertrouwen, getuigt dat van een gezonde democratische verhouding en is dat geen bedreiging voor de stabiliteit van het politieke systeem als zodanig. In de politicologische benadering wordt hetzelfde feit wel negatief geduid. Wantrouwen van burgers in de overheid wordt daarin gedefinieerd als een teken van politieke vervreemding of politiek cynisme’ (Stavros Zouridis, Wegen naar vertrouwen, p. 33-35).

Kortom, vertrouwen en wantrouwen kunnen naast elkaar bestaan.

Goed openbaar bestuur dient te werken aan haar geloofwaardigheid en betrouwbaarheid, want deze zijn de basis voor de legitimiteit van haar handelen, maar alertheid en actief burgerschap zijn onmisbare elementen. Door ‘gezond wantrouwen’ in het grotere vertrouwen in te bedden, kunnen burgers hun vertrouwen in hun overheid actief vormgeven.

Bestuurders die voor burgers herkenbaar handelen, genieten vaak veel vertrouwen. Een tweede mogelijkheid om vertrouwen te genereren is het managen van de verwachtingen van de burger. Als de prestaties achterblijven bij de verwachtingen, zal de burger teleurgesteld en gefrustreerd raken. De burger verwacht immers dat de overheid doet wat zij zegt. En terecht.

Een goede visie op de toekomst gaat uit van overheidshandelen vanuit de vraag en de behoeften van burgers!

Willen we de besturing van de overheid en daarmee de geloofwaardigheid van de overheid verbeteren, dan moeten de uitgangspunten voor de sturing in onze overheidsorganisaties op de helling. Ik noem hier vier uitgangspunten voor deze sturing in de 21e eeuw.

  1. Eenheid Het publieke, politiek en ambtelijke domein vormen een eenheid. Er is fundamenteel sprake van vertrouwen, contact en communicatie.
  2. Verantwoordelijkheid Een overheid heeft een specifieke verantwoordelijkheid voor het functioneren van de samenleving. Daarvoor schept zij de kaders, roept zij op tot verantwoordelijkheid en bewaakt zij de moraliteit. Daarbij hoort een fundamentele dienstbaarheid aan die samenleving en haar burgers met een passende transparante verantwoording over alle aspecten van het overheidshandelen.
  3. Waarden Onze gemeenschappelijke waarden geven een kader voor ons functioneren in de samenleving. Het is de taak van de overheid om te bevorderen dat de samenleving gemeenschappelijke waarden kent en zo de moraliteit bewaakt, waarin integriteit en daarmee betrouwbaarheid centraal staat. Dat is politiek leiderschap.
  4. Visie Een overheidsbestuur werkt vanuit een visie op haar functie voor de samenleving. In deze visie is het vertrouwen in de burger en zijn eigen verantwoordelijkheid voor de inrichting van zijn leven de basis. Hierin is geen sprake van betutteling, maar van vrije en zelfstandige burgers, die over hun daden verantwoording hebben af te leggen aan hun medeburgers.

Leiders moeten bereid zijn om verantwoording af te leggen aan de maatschappij. Daarbij verwachten burgers dat het maatschappelijk verantwoord handelen van de overheid oprecht is. Dit vraagt om een intrinsieke motivatie van leiders om te luisteren en het goede te doen, transparant te rapporteren en ook de moed om fouten te maken, dat toe te geven en ervan te leren. Ze moeten een voorbeeldfunctie willen vervullen. Voor transformatie van de overheid hebben we leiders nodig die anderen inspireren om in actie te komen. Succes berust op vier pijlers: oprechte transparantie, menselijke maat, krachtige en wendbare overheid en verantwoordelijke discipline en uitvoering. Dit kan de weg vrijmaken om onze democratie weer nieuw leven in te blazen, om van onze verstikkende regelzucht en bureaucratie af te komen en om te komen tot gelijkwaardige en volwassen relaties.

AUTEUR HAN BEKKERS | ©EVOLUTIEGIDS | 210524
Bestuursgids Han Bekkers is coach en therapeut voor leven & werk en
is auteur van het managementhandboek ‘De Druppel en de Oceaan’ en enkele romans.
Moraliteit in De Evolutiegids

Geschiedenis en moraal
lopen niet in de pas

Waar is het morele kompas gebleven? In organisaties en overheidsinstellingen zouden het belangrijke thema’s moeten zijn.

surveillancemaatschappij

Mijd de surveillancemaatschappij! Ga voor Buon Governo!

Wat kunnen we leren van de evolutie en wijsheid van de mierenkolonie en Buon Governo?

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?