FRANK DEN BUTTER | nieuwe wereldeconomie | column

Niewe economie in de Evolutiegids

27 april 2020 | Frank den Butter | Economiegids

Dromen over een nieuwe wereldeconomie

In deze verwarrende tijden van sociale onthouding biedt het troost en verpozing om te dromen over een heerlijke, nieuwe wereld. Een wereld waarin het goed is om in te leven nadat het besmettingsgevaar met het coronavirus is geweken. Een wereld ook met veel meer gemeenschapszin en gelijkheid, weg van de door materiële verlangens gedomineerde wereld.

Soms monden onze dromen uit in een eigen inkleuring van de nieuwe wereldorde naar het ideaalbeeld dat men altijd al voor ogen heeft gehad. Op zich is daar niets mis mee. Zeker wanneer de coronacrisis ons aanzet om nu echt wat aan het milieubederf en de opwarming van de aarde te doen, zodat er ook voor Greta Thunberg en de volgende generaties een leefbare planeet overblijft. Dr. Jane Goodall, bekend van de studie van het gedrag van chimpansees in Tanzania, verwoordde dat in het televisieprogramma Buitenhof van 19 april 2020: “Laten we de natuur en de dieren respecteren: ik hoop dat het virus die verandering in de hoofden van onze politici teweegbrengt”.

De mooie toekomst van de Triodos bank
Het opinieweekblad De Groene Amsterdammer heeft in een dubbelnummer Nederland in de toekomst van 23 april 2020 een aantal dromen vanuit een verantwoord journalistiek perspectief op een rijtje gezet. Het gaat om ‘reële scenario’s over hoe we de grote problemen van nu het hoofd kunnen bieden’.  Zo schetst Kees Vendrik, hoofdeconoom van de Triodos Bank, zijn ideale toekomstbeeld voor de economie van morgen. Dat beeld omvat vijf essentiële onderdelen:

  1. mondiale solidariteit waarbij vooral de arme wereldburgers die door de coronacrisis het meest zijn getroffen, ondersteuning en hulp krijgen;
  2. structurele hervormingen met nationale herstelprogramma’s, met basale sociale bescherming en toegankelijke gezondheidszorg voor iedereen;
  3. een ‘green deal’ met een goede financiering van een inclusieve transitie, waarbij groene waterstof een belangrijk deel van de toekomstige energievoorziening zal uitmaken;
  4. een nieuw sociaal contract met een arbeidsmarkt zonder tweedeling, maar met elementaire basisrechten voor alle werkenden in een wereld waarin het aandeelhouderskapitalisme wordt verlaten;
  5. vermijden van een nieuwe schuldencrisis via rechtstreekse monetaire financiering van nieuwe overheidsschulden op basis van een democratisch mandaat waarin financiering van de groene transities centraal staat.

De mooie toekomst van de Rabobank
Scenario-analyse vormt een gebruikelijke methodiek in het toekomstonderzoek. Veelal worden dan wel verschillende scenario’s opgesteld, waarbij in ieder scenario een logisch consistent beeld van een mogelijke toekomst wordt geschetst. Vaak is het alleen de bedoeling om op verschillende toekomsten voorbereid te zijn, maar soms wordt ook expliciet benoemd in welk scenario men het liefst wel, en in welke scenario’s men het liefst niet terecht wil komen. Vanuit dit perspectief schetsen twee medewerkers van de Rabobank, Jesse Groenewegen en Sjoerd Hardeman in hun artikel ‘Coronacrisis vraagt om een nieuwe inrichting van de Nederlandse samenleving’ (gepubliceerd in het Coronacrisisnummer van Economisch Statistische Berichten, 105 (4784), blz. 160-163) vier mogelijke scenario’s voor de toekomst van de Nederlandse economie. Het gaat daarbij om:

  1. de zelfbewuste samenleving, waarbij het initiatief tot economische en vooral sociale veranderingen hoofdzakelijk van de burgers zelf komt zonder veel sturing door de overheid;
  2. de vastberaden staat waarbij de overheid het voortouw neemt om de maatschappij na corona in te richten rond thema’s gemeenschapszin, indammen van klimaatrisico’s en zorg en gezondheid;
  3. de onverzadigbare samenleving waarbij de draad van voor de coronacrisis wordt opgepakt met een terugtredende overheid die zoveel mogelijk het marktmechanisme weer zijn gang laat gaan;
  4. de competitieve staat waarin de overheid het heft in handen neemt met als doel de materiële groei te bevorderen en het innovatiebeleid daarop af te stemmen.

Beide auteurs illustreren hun scenario’s met een viertal plaatjes die duidelijk tonen dat de voorkeur naar de beide eerste scenario’s uitgaat, met een gelukkig gezin als symbool voor de zelfbewuste samenleving van het eerste scenario. Belangrijk verschil tussen scenario 1 en 2 enerzijds, en scenario 3 en 4 anderzijds is dat de beide eerste scenario’s gericht zijn op een brede maatschappelijke welvaartsbeleving, terwijl in de beide andere scenario’s het materiële welbevinden de boventoon houdt.

Het toekomstbeeld van Patrick van der Duin en mijzelf
Samen met Patrick van der Duin, directeur van de Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT), heb ik, nog voordat de coronacrisis uitbrak, een scenario-analyse gemaakt van de toekomstige rol van de technische ontwikkeling in ons land (Technology, transaction costs and economic foresight. Developing tendency-based scenarios, te verschijnen in Journal of Business & Economic Policy, 7, nr 2).

Uitgangspunt voor deze scenario’s vormen tegengestelde tendenties of richtingen die zich voor de toekomst aftekenen. Hierbij is een drietal tendenties bezien, namelijk:

  1. innovaties om betere producten te maken versus innovaties om de organisatie van productie, inkoop en verkoop te verbeteren;
  2. grootschalige versus kleinschalige productie en dienstverlening;
  3. wereldwijde versus lokale organisatie van de productieketen.

Ad 1: productinnovaties versus handelsinnovaties

Traditioneel wordt bij innovaties gedacht aan het verbeteren en vernieuwen van producten en productiemethoden. Maar minstens even belangrijk in de moderne economie, en zeker in de Nederlandse, zijn innovaties die de verschillende schakels in de productieketen beter op elkaar afstemmen en allerlei kosten bij inkoop en verkoop zo klein mogelijk maken. Al deze kosten worden samengevat onder de typering ‘transactiekosten’. Een handelsland als Nederland was van oudsher goed in het omlaag brengen van zulke transactiekosten en verdiende daarmee zijn geld. Denk bijvoorbeeld aan het ontwerp van de zeilschepen, met een kiel om tegen de wind in te kunnen varen, waarmee de Hollanders vroeger de wereldzeeën wisten te bevaren.  Tegenwoordige voorbeelden van zulke handelsinnovaties zijn de container, de pallets, de streepjescode en verschillende manieren om de transactiekosten in het betalingsverkeer te verlagen zoals met Ideal, en met de dienstverlening die Adyen aan de internethandel biedt.

Ad 2: grootschalig versus kleinschalig

In de periode voorafgaand aan de coronacrisis was er een tendens naar grootschalige productie en dienstverlening. Denk bijvoorbeeld aan de Big Techs zoals Google, Microsoft, Facebook en Apple. Een belangrijke reden voor deze ontwikkeling is dat deze grote conglomeraten transactiekosten weten te verlagen via wereldwijde standaarden. Wanneer je iets op internet wilt opzoeken, weet je precies hoe dat met Google gaat. Daarnaast hebben deze bedrijven via hun merknaam bekendheid opgebouwd zoals dat bijvoorbeeld bij Shell het geval is waar de merknaam zelfs niet meer op het logo staat. Het is een wereld waarbij the winner takes it all.

Daartegenover staat de tendens van kleinschalige productie in een omgeving waarin de mensen elkaar en hun wensen (en eigenaardigheden) persoonlijk kennen. Een voorbeeld van wat in die zin als een technologische innovatie kan worden opgevat is het concept van de Herenboeren (zie het interview met Geert van der Veer van Herenboeren Nederland in de Evolutiegids en hun website). Dit zijn lokale coöperaties van burgers die in hun buurt een ecologische boerderij hebben opgezet, daar samen eigenaar van zijn, en in gezamenlijk overleg bepalen wat er verbouwd en geoogst gaat worden. De opbrengst wordt dan verdeeld onder de leden van de coöperatie via een abonnement waaruit de boer wordt betaald die in dienst van de coöperatie is. Leden van de coöperatie kunnen op vrijwillige basis meehelpen in de drukke tijden met planten, oogsten en uitbouw van de boerderij hetgeen de saamhorigheid bevordert.

Ad 3: wereldwijde versus lokale productieketens 

Verlaging van transactiekosten, mede dankzij innovaties in ict, hebben ertoe geleid dat productieketens in steeds meer schakels zijn opgeknipt en dat productie binnen de schakels in de wereld daar plaatsvindt waar dat het goedkoopst kan. Deze globalisering heeft voor een flinke toename van de wereldhandel gezorgd en heeft ook veel materiële welvaart gebracht, met name voor de eigenaars van de productieketens. De tegengestelde tendens is alles zoveel mogelijk lokaal te willen produceren – zoals gepoogd werd door Delftse studenten om snel beademingsapparatuur te maken zonder van buitenlandse leveranciers afhankelijk te zijn.
Een andere reden voor meer lokale productie in de toekomst is dat in het klimaatdebat de nadruk bij circulariteit in de productie ligt en dan is het van belang dat hergebruik via lokale kanalen plaatsvindt. Bovendien heeft de coronacrisis laten zien dat productie in een ander land dan het onze kan wegvallen met alle vervelende gevolgen van dien.

Toekomstbeeld volgens deze scenario’s
In beginsel laten deze drie tegengestelde tendenties zich in acht scenario’s vertalen. Daarbij is het scenario met vooral handelsinnovaties, kleinschalige productie met lokale productieketens wat verder uitgewerkt. Men zou dit het ‘klein is fijn-scenario’ kunnen noemen. In dit scenario staat de op individuele wensen gerichte dienstverlening centraal, waar het bezit van spullen minder belangrijk is dan toegang tot het gebruik van spullen te hebben. Zo zullen leen- en huurcontracten in vele vormen worden aangeboden. Niet langer zijn bedrijven met uitgebreide onderzoeksafdelingen het meest innovatief. De belangrijkste succesfactor is kennis en gevoel voor huidige en toekomstige klantwensen en het via innovaties daarop goed en snel kunnen inspelen.

Deze nadruk op dienstverlening en verlaging van de gebruikerskosten voor klanten sluit aan bij de lokale focus van bedrijven. Het adagium Think global, act local is vervangen door Think local, act local. Wereldwijde aanwezigheid is misschien niet langer een teken van kracht voor bedrijven. Het is beter om bij de klant in de buurt te zitten, een klant die niet per se allerlei producten wenst die van ver komen. De toenemende behoefte en urgentie om de economie duurzamer en meer circulair te maken is hierbij een drijvende kracht. Multinationals die nog wel de wereldmarkt bedienen doen er alles aan om hun producten, diensten en merken aan de plaatselijke smaak aan te passen. Zo toont dit scenario enige verwantschap met de toekomstbeelden van de Triodos bank en de Rabobank. Het sluit ook aan op het beeld dat Harry Webers met verwijzing naar de Deventer hofjes uit de tijd van de gasthuizen over innovatief High Care noaberschap schetst.

Inpassen van globalisering
Hierbij past de kanttekening dat in zo’n toekomstbeeld de welvaartsvoordelen die internationale specialisatie in de wereldeconomie heeft gebracht, niet mogen worden veronachtzaamd. Globalisering heeft niet alleen kwalijke maar ook gunstige kanten. Investeringen in, en kennis van internationale productieketens kunnen niet zo maar worden teruggedraaid. Denk aan de kleding ateliers in Zuidoost Azië, maar ook aan de wereldwijde levering van onderdelen van auto’s, vliegtuigen en elektronische apparatuur. En denk aan ons land als leverancier van chipmachines en organisator van Dance festivals – indien dat tenminste na de coronacrisis nog mag. Natuurlijk moeten uitbuiting, armoede, ongelijkheid en milieubederf die de globalisering heeft gebracht, met kracht worden bestreden. Het betekent ook dat alternatieven nodig zijn voor het uitbundige zakelijk en toeristische reisverkeer, dat in feite de oorzaak van de wereldwijde besmetting met het coronavirus was.  Maar juist hier bieden innovaties in ict de mogelijkheid om de voordelen van globalisering en wereldhandel te behouden. Tijdens de coronacrisis is allerlei ervaring opgebouwd met het op afstand vergaderen en met het thuiswerken. Innovaties met verbeterde videoverbindingen, inclusief benutting van VR en AR, zijn hier dringend gewenst. Een voorbeeld is ook verbetering van internetstandaards voor kwaliteitscontrole, zodat, om iets te noemen, bloemen en planten niet eerst wereldwijd naar de veiling in Aalsmeer hoeven te worden vervoerd om daarna weer wereldwijd naar de kopers te worden uitgevlogen.

De heerlijke nieuwe wereld
De meeste dromen over de economie na de coronacrisis zijn rooskleurig en positief. Deze bieden inderdaad zicht op een heerlijke nieuwe wereld zoals de Nederlandse vertaling luidt van de titel Brave New World van de sciencefiction roman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. Maar de wereld die Huxley schetst is helemaal niet zo heerlijk:  de mensen zijn weliswaar gezond en gelukkig, oorlog en armoede kennen ze niet, maar traditionele waarden als liefde, trouw, gezinsleven, kunst en godsdienst bestaan niet langer, evenmin als de vrije keuze voor een individueel bestaan. In die zin heeft dit wereldbeeld veel weg van de wijze waarop in China het coronavirus is bestreden en de maatschappij is ingericht. Brave kan dan beter worden vertaald als braaf, in de ongunstige betekenis van dit woord. Maar een terugkeer naar het competitieve Angelsaksische model, met Trump als leider van de natie, is ook niet te verkiezen. Dan toch maar een heerlijke toekomst in het mooie Rijnlandse model van ons eigen polderland.

Frank den Butter, economiegids Evolutiegids
AUTEUR FRANK DEN BUTTER | ©EVOLUTIEGIDS | 200427
Economiegids Frank den Butter is hoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Transactie-econoom die onderzoekt hoe Nederland zijn positie als handelsland in de toekomst het beste kan benutten.
Corona-economie in de Evolutiegids

Het coronavirus trekt sporen in de economie

Het coronavirus trekt volgens Frank den Butter diepe sporen in de wereldhandel. Is het coronanomie-effect groot?

Eenheidsbewustzijn in de Evolutiegids

De toekomst is niet voor bange leiders

Volgens bestuursgids Han Bekkers biedt de aarde ons een podium om in eenheid te evolueren. Maar waar zijn de leiders?

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?