FRANK DEN BUTTER | trumpisme | sociale evolutie

26 november 2020 | Frank den Butter | Economiegids
Een Trumpiaans sprookje

sociale evolutie bij De EvolutiegidsDonald Trump vertelde de Amerikaanse kiezers het sprookje dat wanneer ze op hem zouden stemmen, hij als president ervoor zou zorgen dat ze allemaal winnaars worden. Terwijl spookjes meestal bedoeld zijn als fantasie met een leerzame boodschap, werd het sprookje van Trump door vele Amerikanen als waar gezien. Zo veel zelfs dat hij er in 2016 de verkiezingen mee won en in 2020 nog altijd meer dan 70 miljoen kiezers op hem hebben gestemd. Hoe heeft dit allemaal zo kunnen gebeuren?

Een antwoord op deze vraag is te vinden in het recente boek van Michael J. Sandel: De Tirannie van Verdienste; over de Toekomst van de Democratie. De Engelse titel van dit boek is: The Tyranny of Merit: What’s Become of the Common Good? Sandel bespreekt hoe in de Verenigde Staten een steeds grotere kloof is ontstaan tussen de beter bedeelden en minder bedeelden in de samenleving. De meritocratische elite, zoals Sandel dat noemt, ging meer en meer neerkijken op degenen die in de competitieve samenleving achterop zijn geraakt. De dominantie van het neoliberale economische gedachtengoed in de afgelopen periode was hier mede debet aan. Deze denkwereld schetst een  ideaalbeeld van de samenleving waarin iedere burger de kansen en mogelijkheden heeft om zich, gegeven zijn of haar talenten, zo goed mogelijk te ontwikkelen en daarmee materiële welvaart te verwerven. Het door Obama in zijn redevoeringen veelvuldig gebruikte en aan een popsong ontleende credo was: ‘You can make it if you try ‘. Anders gezegd, in zo’n competitieve samenleving heeft iedereen de kans om een winnaar te worden. Winnen is dan de eigen verdienste en rijkdom is niet langer gebonden aan een goede afkomst.

Gelijke kansen?
Dit ideaalbeeld is om twee redenen steeds verder van de werkelijkheid afgeraakt. In de eerste plaats betekent het dat wanneer iemand niet wint en stukloopt in de maatschappij, dat ook als eigen schuld wordt aangemerkt. Daardoor liet de meritocratische elite zich steeds minder gelegen liggen aan degenen die niet tot de elite waren opgeklommen. Er was geen empathie met de verliezers – de deplorables zoals Hillary Clinton ze tijdens haar verkiezingscampagne kenschetste. En wellicht voelen de verliezers zich hierdoor ook zelf minderwaardig. Of opstandig. In de tweede plaats blijkt het in de Verenigde Staten, in weerwil van de Amerikaanse droom, een fictie dat er sprake is van gelijke kansen. De sociale mobiliteit is betrekkelijk gering, en de elite weet goed voor zich zelf en zijn kinderen te zorgen. Dit heeft enorme weerstand tegen de meritocratische elite opgeroepen, en tegen de traditionele politiek.

Belang van noeste arbeid
Daarbij komt dat, zoals dit in een bewerkte voorpublicatie van het boek van Sandel in de Groene Amsterdammer van 1 oktober 2020 (blz. 32-35) wordt aangeduid, dat door deze meritocratische hoogmoed de waardigheid van het werk van de arbeiders uit het oog is verloren. De elite kijkt niet alleen op dat werk neer, maar ook op de arbeiders zelf. De sociale verbanden die de tirannie van de verdienste kapot heeft gemaakt, moeten, aldus het artikel in de Groene Amsterdammer, gerepareerd worden door de waardigheid van noeste arbeid te herstellen. Bovendien hangt de verdienste van mensen niet uitsluitend af van de mate waarin zij, gegeven hun talenten, hun best hebben gedaan.  Het is ook een kwestie van geluk om in een tijd te leven waar veel vraag naar de specifieke talenten is. Sandel illustreert dit met het voorbeeld van LeBron James, een zeer getalenteerde basketballer die miljoenen dollars per jaar verdient. LeBron heeft geluk dat hij in een tijd leeft waar basketbal een populaire sport is. Het zou zo’n zes eeuwen geleden in Florence anders zijn geweest. Daar was toen vooral vraag naar frescoschilders maar niet naar basketballers.

De Trumpiaanse strategie
Trump heeft tijdens zijn verkiezing in 2016 handig en doordacht gebruikgemaakt van dit dedain en het daardoor gegroeide ongenoegen met de traditionele manier van politiek bedrijven. Het vormt de voedingsbodem van het sprookje van Make America Great Again dat Trump zijn kiezers voorschotelde. Deze slogan was vooral bedoeld voor de witte Amerikaanse arbeiders, die hun banen vanwege globalisering en de klimaatcrisis dreigden te verliezen en zich door de Democratische politici in de steek gelaten voelden. Het zijn kiezers die zich niet bekommeren om politieke correctheid. En evenmin om het narcistisch en seksistisch gedrag van Trump. Hun geloof was dat Trump het goede met hun voor had en de Amerikaanse droom uit het verleden weer kon herstellen. Bovendien was Trump vanuit zijn tv-optredens in The Apprentice een beroemdheid geworden, net als de Kardashians, een familie die jarenlang  (2007–2021) een reality show hadden waaraan de Amerikanen zich konden vergapen en over konden roddelen. In feite zijn dat sprookjesfiguren waarbij het er niet toe doet of ze zich misdragen en grote welvaart tentoonspreiden. Het biedt verpozing waardoor de harde werkelijkheid even op de achtergrond kan raken. Met zijn sprookje wist Trump heel goed in te spelen op de frustratie en vernedering van de verliezers in de meritocratische samenleving. Veel van deze kiezers waren van progressief conservatief geworden.

Pronkzucht
Een aanwijzing voor de strategie van Trump kreeg ik toen ik met echtgenote en beide zonen als toerist in april 2016 het atrium van de Trump Tower in New York bezocht. Indertijd was het nog helemaal niet zeker, en zelfs onwaarschijnlijk, dat Trump de Republikeinse nominatie zou verwerven. Het atrium van de Trump Tower is een door de voormalige echtgenote van Trump, Ivana, ontworpen, bombastische open ruimte van zes verdiepingen met zo’n 240 ton aan uit Italië geïmporteerd roze marmer. In het atrium bevinden zich winkels en horecagelegenheden op balkons die door middel van roltrappen met elkaar zijn verbonden. Die roltrappen zijn gemaakt van gepolijst brons en kostten twee miljoen dollar. Ook de kolommen in het atrium zijn van dit soort brons gemaakt. Aan de oostkant van het atrium bevindt zich een 25 meter hoge, kunstmatige waterval. De megalomanie en pronkzucht druipt ervan af, zelfs letterlijk. De begane grond geeft toegang tot twee liften voor de voorname gasten. Een van die liften bevatte indertijd de tekst ‘The silent majority stands with Trump’. Het is deze zwijgende meerderheid die in het sprookje van Trump geloofde en die in belangrijke mate heeft bijgedragen aan de overwinning van Trump in 2016.

De economie van de verdienste
Zowel in de Verenigde Staten als in Europa wordt de stijgende ongelijkheid waarbij het gros van de bevolking in de afgelopen decennia niet tot nauwelijks van de economische groei heeft kunnen profiteren, als een belangrijke reden voor het groeiend ongenoegen onder het minder bedeelde deel van de bevolking aangemerkt. Zo heeft de Rand Corporation berekend dat wanneer de inkomensongelijkheid in de Verenigde Staten de afgelopen 40 jaar niet was toegenomen, maar gelijk was gebleven, het inkomen van de onderste 90% van de bevolking in 2018 $2,5 biljoen of wel 67 procent hoger zou zijn geweest
(Price en Edwards, 2020). Betere lonen en meer loongelijkheid is een manier om het ongenoegen in te dammen. Maar in de huidige tijd is dat niet genoeg. Zo blijkt in Nederland het belangrijker grip op het eigen leven te hebben dan een hoger loon (WRR, 2020, Baarsma en Parlevliet, 2020).

Door dik en dun
De eigen vrijheid om zelf het levenslot te bepalen maakt ook deel uit van de belofte van het sprookje van Trump. Een mooi voorbeeld vormde een item in de televisierubriek
Nieuwsuur van 20 oktober 2020. Een belangrijke achterban van Trump zijn witte mannen, vaak lager opgeleid en woonachtig buiten de steden. Deze groep kiezers blijft hem door dik en dun steunen. In het plaatsje Cartersville in de kantelstaat (swingstate) Georgia, wordt met één van die trouwe kiezers gesproken.  Het is Joey Camp, 30 jaar, ongeschoold, blank, met tot nu toe weinig geluk in zijn leven. Hij heeft corona gehad, maar niet ernstig, is gescheiden en mag zijn kinderen slechts af en toe zien. Hij werkt nu als basiskok in een nachtrestaurant en verdient $10,65 per uur (8,94 euro per uur). Wanneer de reporter vraagt waarom hij niet op Biden gaat stemmen omdat de Democraten het minimumloon naar $15,- (12,54 euro per uur) willen verhogen, spreekt  hem dat niet aan. Het ontneemt hem de gelegenheid de sociale ladder te beklimmen. Straks wordt hij Master Grill Up en verdient dan $14 dollar per uur. Kennelijk weegt de klim van één sport op de sociale ladder op tegen een extra dollar die verhoging van het minimumloon zou opleveren.

Feiten en wetenschap
Het probleem voor de miskenden die maatschappelijke onvrede voelen, is dat de meritocratische elite zich baseert op feiten en wetenschappelijke argumentatie waar zij niet de beschikking over hebben. Feiten en wetenschappelijke bevindingen doen er dan weinig toe. Een markant voorval hierbij is de lastige vraag die adviseur Kellyanne Conway vlak na het aantreden van Donald Trump kreeg. Volgens de media waren op 20 januari 2017 maar relatief weinig Amerikanen op Trump’s eedaflegging afgekomen, terwijl Trump zelf beweerde dat het de drukst bezochte inauguratie uit de Amerikaanse geschiedenis was geweest. De vraag was of het Witte Huis misschien de verkeerde informatie had gegeven. Conway vertelde dat het Witte Huis Trump van ‘alternatieve feiten’ had voorzien.

Deze ‘alternatieve feiten’ zijn een soort gevleugeld begrip geworden wanneer Trump, of andere politici, de feiten aan hun laars lappen en onwaarheden verkondigen.  Conservatieve politici, vooral in de Verenigde Staten, laten zich weinig aan feiten gelegen liggen. “Feiten zijn domme dingen”, zei Ronald Reagan eens. Bill Clinton klaagde al over de neiging van Trump en de Republikeinen om een ‘feitenvrije’ campagne te voeren. Tegenstanders van het klimaatbeleid, die de wetenschappelijke kennis over opwarming van de aarde ontkennen, beweren vaak dat zij geen wetenschappers zijn en een andere visie hebben waarbij ze zich niets van de wetenschap hoeven aan te trekken. Een uiting hiervan is Trump’s opvatting dat de opwarming van de aarde slechts een leugen van de Chinezen is, net zoals hij Peking beschuldigt van ‘een wereldwijde massadoding’ vanwege de uitbraak van het coronavirus. Opmerkelijk is overigens dat Trump ook het aantal verdiepingen in zijn Trump Tower overdrijft: de verdiepingen 30 tot 68 zijn in werkelijkheid de verdiepingen 20 tot 58. Voor Trump en de kiezers die in zijn sprookje geloven zijn de waarheid en de echte feiten dan ook niet relevant: in een fantasiewereld bestaan nu eenmaal andere waarheden en feiten. Het gesprek met Joey Camp uit Cartersville bevat een mooi voorbeeld hoe fantasie en waarheid vermengd raken. Van een komiek op FOX televisie heeft hij gehoord dat het aantal coronadoden (indertijd al meer dan 200.000) schromelijk overdreven is omdat sommige doden bij auto-ongelukken ook mee worden geteld.

Sociale media
Bij het levend houden van zijn sprookje maakt Trump dankbaar gebruik van het feit dat internet en de sociale media allerhande mogelijkheden bieden om schijnbaar op feiten berustende verzinsels te verspreiden. Voor velen is het dan moeilijk onderscheid te maken tussen wetenschappelijk getoetste kennis en complottheorieën. Dit wordt nog versterkt door het feit dat kennisverwerving via internet wordt gestuurd door een voorkeur voor meningen die aansluiten op de mening van de groep waarvan men deel uitmaakt. Verspreiding van desinformatie op de sociale media kan ook veel sneller gaan dan verspreiding van betrouwbare informatie via de traditionele media, zoals via de gerespecteerde televisiezenders, kranten en tijdschriften. In de laatste gevallen is er altijd wel sprake van een redacteur die de informatie op betrouwbaarheid controleert. Dat geldt in nog sterkere mate voor artikelen in wetenschappelijke tijdschriften of op internetsites waar plaatsing door een wetenschappelijke redactie, vaak met inschakeling van externe beoordelaars (peer review), wordt verzorgd. Maar voor de kiezers die Trump met zijn spookje poogt te paaien, zijn zulke controles op de degelijkheid van informatie niet belangrijk.

Trump als verliezer
Volgens Michael Sandel is de minachting voor de verliezers bij de bestuurlijke liberale elite een belangrijke reden voor de groeiende onvrede en conservatisme in de Verenigde Staten. Het meritocratische idee is dat iedereen de mogelijkheid heeft om het beste uit zich zelf te halen. En dus om een winnaar te zijn. Wanneer dat niet lukt is het eigen schuld en is er geen reden tot compassie. De krachtigste scheidslijn die nu door het verdeelde Amerika loopt is die tussen de opgetrokken neus (van de hautaine elite) en de opgetrokken middelvinger van degenen die lak aan die elitaire denkbeelden hebben (vrij naar Bas Blokker in NRC Handelsblad, 8 en 9 november 2020). Donald Trump heeft bij zijn verkiezing tot president van de Verenigde Staten in 2016 handig gebruik van dit ressentiment gemaakt. Zijn sprookje liet de zwijgende meerderheid geloven dat hij ze ook tot winnaars zou maken. In 2020 bleek het sprookje niet langer voldoende om de verkiezingen van Joe Biden te winnen. Biden zal zijn beleid baseren op de echte feiten en wetenschappelijke kennis, hoe ongemakkelijk die soms ook zijn. Daarbij is een vrouw van gemengd Indiase-Jamaicaanse afkomst vicepresident en wordt een vrouw, Janet Yellen, Minister van Financiën. Zij heeft met haar echtgenoot, Nobelprijswinnaar George Akerlof, in toptijdschriften bijgedragen aan de economische wetenschap (zie bijvoorbeeld
Akerlof en Yellen, 1988). Maar voor Trump is het onaanvaardbaar dat hij en zijn kiezers nu verliezers zijn. Hij blijft geloof bieden in de sprookjeswereld van de alternatieve feiten en waarheden, en volhardt in het idee de verkiezingen te hebben gewonnen: I WON!

Frank den Butter, economiegids Evolutiegids
AUTEUR FRANK DEN BUTTER | ©EVOLUTIEGIDS | 201126
Economiegids Frank den Butter is hoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Transactie-econoom die onderzoekt hoe Nederland zijn positie als handelsland in de toekomst het beste kan benutten.
nieuwe-werken

Het Nieuwe Werken (na Corona)

Economiegids Frank den Butter over nieuwe banen na corona. De vraag is in welke mate ons werk na de crisis blijvend zal zijn veranderd.

I Love New Work Trends in de Evolutiegids

New Work Trends

De nieuwe werktrends zorgen ervoor dat onze verhouding tot werk verandert. Vooral young professionals vinden uitdagend werk primair belangrijk.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?