FRANK DEN BUTTER | surveillancemaatschappij | sociale evolutie

19 mei 2021 | Frank den Butter | Economiegids
Mijd de surveillancemaatschappij ! Ga voor Buon Governo !

sociale evolutie bij De EvolutiegidsDe evolutietheorie leert ons dat het voor het in stand houden van de soort nodig is, dat de genetische eigenschappen zo goed mogelijk aansluiten op wat de omgeving verlangt. In die zin verschilt de mens van de mier: beiden hebben een eigen sociale organisatie- en gedragsstructuur. Bij mieren staat de onderlinge samenwerking volledig ten dienste van het collectieve welzijn en overleving, terwijl de mens slechts geneigd is het eigen welzijn voorop te stellen. Wat kunnen we leren van de evolutie en wijsheid van de mierenkolonie?

Na eerder in mijn artikelen voor de Evolutiegids ingezoomd te hebben op het coronavirus in relatie tot de economie, was ik niet van plan om het hier over mieren te hebben. Maar de natuur in de lente en de natuurboeken rukken op. En mieren zijn sociale beestjes die in strak georganiseerde kolonies van miljoenen mieren bij elkaar wonen. Een koningin staat aan het hoofd van een kolonie en is de grootste mier van allemaal. Zij moet zorgen voor de voortplanting en evolutie van haar kolonie. De vrouwelijke arbeiders hebben zo hun eigen taak, van kinderverzorgster, architecte, bouwvakster, huishoudster, jaagster tot verzamelaarster. Daarnaast zijn er politieagenten, soldaten en andere gespecialiseerde groepen voor de verpleging, het foerageren en het nestonderhoud. Maar wat zo’n superorganisme als een mierenkolonie ons vertelt is, dat we ons niet klein en onbetekenend hoeven te voelen wanneer we de wereld willen veranderen. Want mieren kunnen in volstrekte eendracht samenwerken om een bepaald doel te bereiken.

Ze hebben zelfs het vermogen om complexe problemen op te lossen!

Zo is er bij mieren sprake van onbaatzuchtige zelfopoffering. In Brazilië zijn er werkmieren die ’s nachts de ingang van het nest bewaken en dat niet overleven (Bourke, 2008). Ook zijn er andere mierensoorten waar werkers in het nest zodanig gezwollen en verkrampt raken dat ze als voorraad levend voedsel dienen (Shorter en Rueppell, 2012). Essentieel hierbij is dat het collectieve gedrag van de mieren in hun DNA is vastgelegd en dat mieren door het evolutionaire selectieproces zijn gevormd (Walsh et al. , 2020). Individuele inbreng in de taakverdeling bestaat dus niet.

Maar wat hebben mieren gemeen met ons mensen?

En wat kunnen wij van de evolutie en de manier van samenleven van mieren leren om de wereldwijde problemen op te lossen, die na de coronapandemie opdoemen (denk aan het klimaatprobleem en de steeds groter wordende kloof tussen arm en rijk)? Moeten we het bewakingsmechanisme van de mierenkolonie of de Chinese massasurveillance als voorbeeld nemen?

Soms lijkt het wel of we de Chinese kant opgaan…

Chinese burgers krijgen op grond van hun (online) gedrag een score toebedeeld die gelinkt is aan een straf- en beloningssysteem dat bekend staat als het sociaalkredietsysteem. Dit systeem verbindt verschillende gegevensbestanden waarmee het doen en laten van burgers, maar ook van bedrijven en zelfs van overheidsinstanties op betrouwbaarheid worden gecontroleerd en beoordeeld. Veel van die gegevens komen uit gewone bronnen zoals financiële, strafrechtelijke en overheidsbestanden. Maar ook bronnen van derden worden gebruikt zoals gegevens over kredietverlening. Bovendien worden via videobewaking verkregen biometrische gegevens (gezichtsherkenning) verzameld. Een goede score betekent dat voorrang kan worden verkregen bij de gezondheidszorg en bij het onderwijs, en dat sociale woningen zonder borgsom kunnen worden gehuurd. Daarentegen betekent een negatieve beoordeling dat burgers kunnen worden uitgesloten van trein- en vliegreizen, en van andere faciliteiten.

Van bedrijven worden via camerabewaking emissiegegevens opgeslagen en verwerkt. Bedrijven worden naast hun eigen activiteiten ook gevraagd om informatie over hun partners en leveranciers aan lokale en nationale autoriteiten te verstrekken. Slecht gedrag, lage betrouwbaarheid en beoordelingen van leveranciers en klanten beïnvloeden de kredietscore van een bedrijf dus negatief.

De Chinese overheid bouwt zo stelselmatig aan een enorm systeem van surveillance dat alles en iedereen in de gaten kan houden. 

Zo’n surveillancemaatschappij levert niet alleen een grote inbreuk op de privacy op; de kennis dat mensen voortdurend in de gaten worden gehouden en worden beoordeeld, heeft ook tot gevolg dat men meer en meer de eigen mening verdringt en zich daarmee steeds meer aan de regels aanpast zonder over alternatieven na te denken. Uit een sociaal laboratorium experiment (zie Munn, 2016) blijkt dat degenen, die het meeste voordeel in zo’n massale surveillance zien, zich ook het meest in hun gedrag beperken en de eigen wil onderdrukken, voor zover dat niet aansluit op de regels.

Kortom, een evolutie richting surveillancemaatschappij lijkt me niet bepaald een goed idee voor de mensheid.  

Een andere oplossing is de leiding in een land, of in de wereld, in handen te leggen van een bestuur dat het beste voorheeft met de burgers en onderdanen. In de literatuur wordt wel gesproken van een ‘welwillende dictator’. Een mooie, allegorische verbeelding van zulk een goed bestuur (Buon Governo) is het fresco van Ambrogio Lorenzetti in het Stadhuis van Siena. Naast goed bestuur is er ook een fresco dat slecht bestuur verbeeldt.

De fresco’s – gemaakt tussen februari 1338 en mei 1339 – moesten inspiratie bieden aan de stadsbestuurders die in de frescozaal bijeenkwamen. Bij Buon Governo (de foto geeft een detail van het fresco aan) zijn rond een grote, statige figuur op een troon, die het goede bestuur representeert, verschillende deugden afgebeeld, namelijk de goddelijke deugden Geloof, Hoop en Liefde; en de kardinale deugden Sterkte, Voorzichtigheid, Grootmoedigheid, Gematigdheid/Geduld  en Rechtvaardigheid. Daarnaast neemt de Vrede, met olijftak, een centrale plaats in deze allegorie in. Wat opvalt in dit fresco van de stadsrepubliek Siena, is de behoefte die de regering voelde om een gemeenschappelijk besef van deugdzaamheid te creëren. Het gevolg van goed bestuur is dat de gebouwen er goed onderhouden uitzien, ambachtslieden volop aan het werk zijn, kooplieden hun waren aan de man kunnen brengen en boeren op ezels hun waren veilig naar de markt kunnen brengen. Ook op het platteland brengt goed bestuur welvaart: er zijn villa’s, kastelen, goede oogsten, goede verbindingen met wegen en bruggen; mensen zijn blij en vrij om te reizen zonder bang te hoeven zijn.

Goed bestuur zorgt voor vrede én harmonie.

Bestuur door een welwillende dictator wordt wel bepleit voor landen waar de ontwikkeling ernstig is gestagneerd. Als voorbeelden worden dan genoemd Lee Kuan Yew in Singapore, Mahathir Mohamad in Maleisië, Park Chung-Hee in Zuid-Korea en, ja ook (!) Xi Jinping in China. Voordelen van een dergelijk welwillend dictatorschap zijn:

  1. grote stabiliteit; het feit dat zo’n dictator lang aan de macht is (of denkt te zijn) betekent dat het beleid consistent op de lange termijn gericht kan zijn en er geen voortdurende kommernis is over de volgende verkiezingen;
  2. lage misdaad: zo’n dictator zal, met de nodige rechtsongelijkheid, vaak strenge straffen uitvaardigen hetgeen afschrikwekkend werkt; en
  3. grote bestuurlijke efficiëntie;  er is geen democratische goedkeuring nodig waardoor er niet ellenlang over compromissen onderhandeld behoeft te worden; zeker in geval van crisis kan direct worden ingegrepen.

Toch maar een democratie?

Er zijn ook nadelen:

  1. toenemende ongelijkheid: de geschiedenis leert ons dat een dictator, hoe welwillend ook, uiteindelijk toch zijn (of haar) macht gebruikt om sommigen groepen uit de samenleving en vooral ook zichzelf te bevoordelen, terwijl anderen worden buitengesloten. Dat levert onrust en repressie op;
  2. onhoudbaarheid; iedere dictator heeft de neiging zelf te lang aan de macht te willen blijven; zo zal er altijd een geslaagde opstand nodig zijn om de dictator te vervangen, of wanneer hij (of zij) overlijdt ontstaat veelal een machtsvacuüm met alle nare gevolgen van dien.

Uiteindelijk lijkt een evolutie in de richting van een mensenmaatschappij die zich graag door een welwillende dictator wil laten leiden, ook niet dé oplossing voor de wereld van nu.

Dan lijkt de democratische besluitvorming toch te verkiezen. Maar binnen de democratische besluitvorming bestaan er verschillende modellen voor de inrichting van het bestuur. Een interessant voorbeeld van een verschil in inzicht biedt de manier waarop de beide eerste Nobelprijswinnaars in de economie – Ragnar Frisch en Jan Tinbergen – het economisch beleid wilden regelen.

Frisch koos een planmatige benadering waarbij het land op soortgelijke wijze als een bedrijf wordt bestuurd met technieken uit de besliskunde om de in het plan opgenomen doelstellingen te verwezenlijken. Tinbergen maakte een duidelijk onderscheid tussen de politieke afwegingen met betrekking tot de verschillende beleidsdoelstellingen en de manier waarop deze doelstellingen uiteindelijk via beleidsmaatregelen kunnen worden gerealiseerd. Uiteindelijk heeft de methode van Tinbergen de voorkeur gekregen. De vraag of een economisch beleid planmatig zou moeten worden opgezet is ook in Nederland net na de Tweede Wereldoorlog wel onderwerp van discussie geweest. Daar hebben we aan te danken dat zelfs heden ten dage beleid in ons land door ‘planbureaus’ wordt geanalyseerd.

De keuze voor een democratische inrichting van het bestuur betekent niet dat de huidige gewoonte om via gedetailleerde regeerakkoorden coalities te vormen en op de been te houden zaligmakend is.

Het probleem is juist dat daardoor de leden van de Tweede Kamer van de regeringspartijen met handen en voeten gebonden zijn en zelfs gesensibiliseerd moeten worden wanneer zij het de Regering al te moeilijk dreigen te maken.  Een alternatief is daarom, zoals ook gesuggereerd in een eerdere bijdrage over de Brede Welvaart, een regeerakkoord te sluiten op basis van een compromis over de gewenste doelwaarden van het beleid. De instrumenten en maatregelen om die doelwaarden te bereiken kunnen dan in de loop van de regeerperiode worden vastgesteld. Dat biedt de parlementariërs meer ruimte voor eigen initiatief en beleidssuggesties zonder dat zij hun stemgedrag opgelegd krijgen.

Maar mensen zijn geen mieren

Om de problemen die na corona opdoemen het hoofd te kunnen bieden is het niet verstandig om al te veel te kijken naar de manier waarop de mieren hun maatschappij hebben ingericht. Dat neemt niet weg dat wel gepoogd is voor inzicht in het rationele menselijk gedrag lering te trekken uit de manier waarop, bijvoorbeeld, mieren hun voedselvoorziening hebben georganiseerd (Kirman, 1993; Kirman 2016). Maar een mensenmaatschappij die te veel op die van de mieren gaat lijken, levert een distopisch toekomstbeeld (een (denkbeeldige) samenleving met louter akelige kenmerken waarin men beslist niet zou willen leven) op. De manier waarop in China de surveillance via het sociale kredietsysteem is ingevoerd geeft ons al een voorproefje van wat ons te wachten staat. Een evolutie in de richting van meer solidariteit en compassie met toekomstige generaties is nodig om beleid om te buigen naar een betere beheersing van het klimaatprobleem en beperking van ongelijkheid. Dat kan echter geen spontane evolutie zijn waarbij degenen die een goed beleid uitvoeren een betere overlevingskans hebben dan degenen die zich alleen maar om hun eigen winst en welvaart bekommeren (via survival of the fittest). Daarom is het goed om de deugden van het Sienese fresco Buon Governo van Ambrogio Lorenzetti in herinnering te roepen. De wereld zal democratische leiders met die deugden heel erg hard nodig hebben.

Frank den Butter in De Evolutiegids
AUTEUR FRANK DEN BUTTER | ©EVOLUTIEGIDS | 210519
Economiegids Frank den Butter is hoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Transactie-econoom die onderzoekt hoe Nederland zijn positie als handelsland in de toekomst het beste kan benutten.
Rijnlands leiderschap in De Evolutiegids

Er is een uitweg uit de crisis: Rijnlands leiderschap

Sinds Omzigtgate dienen we na te denken over het leiderschap in de politiek. De kracht zit in Rijnlands leiderschap.

Sociaal contract in De Evolutiegids

Het piept en kraakt
in sociaal NL

Sinds een tijdje zien we dat marktwerking funest is voor onze gezondheid en kwaliteit in de zorg. Wat nu?

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?