FRANK DEN BUTTER | de metro als schuilkelder | sociale evolutie

Schuilen in de metro | Evolutiegids

7 juni 2022 | Frank den Butter | Economiegids

De metro als schuilkelder,
de geschiedenis herhaalt zich

sociale evolutie bij De EvolutiegidsTijdens de Russische luchtaanvallen op Kiev en Charkov werden de metrostations intensief als schuilkelder gebruikt. Een bezoek aan de fototentoonstelling van Bill Brandt leert dat de geschiedenis zich daarmee herhaalt. Ruim 80 jaar eerder fotografeerde Brandt hoe er in de Londense metro voor de Duitse bombardementen werd geschuild. En Henri Moore maakte er tekeningen.

In de periode februari- mei 2022 is in het museum FOAM Amsterdam een groot aantal zwart-wit afdrukken van de invloedrijke en internationaal bekroonde fotograaf Bill Brandt (1904-1983) tentoongesteld. De titel van de tentoonstelling luidde The Beautiful and the Sinister, omdat de foto’s van Brandt vaak een sinistere ondertoon hebben. Daarbij was het werk van Brandt verwant aan de Europese avant-garde, in het bijzonder het surrealisme. Dit laatste is opmerkelijk voor een fotograaf uit die tijd, omdat foto’s altijd een directe afbeelding zijn van de werkelijkheid. De reden dat zijn foto’s soms een onwerkelijke uitstraling hebben is, dat hij in het begin van zijn carrière in 1929 in Parijs drie maanden mocht werken met de beroemde fotograaf Man Ray, die bevriend was met tal van surrealisten.

Parijs was in die tijd de kunsthoofdstad van de wereld.

Hermann Wilhelm Brandt werd in Duitsland geboren als zoon van een Britse vader en een Duitse moeder. In 1931 verhuisde hij naar Engeland en werd zo bekend als een Engelse fotograaf. Bill Brandt heeft zijn hele leven lang beweerd ook in Engeland te zijn geboren en pas na zijn dood bleek dat dit niet waar was. In eerste instantie werd de kunstenaar bekend door zijn foto’s van diverse lagen van de Britse samenleving, waarbij hij de sociale ongelijkheid in Engeland in die tijd in beeld bracht.

Opmerkelijk was dat, toen ik in het FOAM de tentoonstelling bezocht, ik niet precies wist wat ik kon verwachten. Ik had een kort bericht in de krant gelezen, maar de naam Bill Brandt kwam mij niet bekend voor, terwijl mijn vader, een verdienstelijk amateurfotograaf, mij toch al vroeg had leren fotograferen. Thuis werd veel over fotografie gesproken en ik heb uren met mijn vader in de donkere kamer doorgebracht met het vergroten en afdrukken van de negatieven. Maar Brandt was voor mij niet zo’n bekende naam als bijvoorbeeld Henri Cartier-Bresson en Robert Capa, de mede oprichters van Magnum Photos, een coöperatieve vereniging waar alleen de beste fotografen in de wereld lid van konden worden.  Of als de door mijn vader bewonderde Amerikaans-Canadese fotograaf Yousuf Karsh, wereldberoemd om zijn prachtige portretfoto’s van allerlei beroemdheden (‘Portraits of Greatness’). Zo is er de bekende foto van een stuurs kijkende Winston Churchill. Hij was chagrijnig omdat Karsh hem gezegd had even zijn onafscheidelijke sigaar weg te leggen.

Toch herkende ik op de tentoonstelling direct een iconische foto van Brandt, namelijk de East End Girl, Dancing the Lambeth Walk, uit 1939. De Lambeth Walk is een dansnummer uit de musical Me and My Girl uit 1937. Dit nummer ging over een straat in Lambeth, een wijk in Londen. Deze straat stond bekend om zijn straatmarkt en arbeiderscultuur. De foto toont een parmantig volksmeisje dat met zichtbaar veel plezier het dansje voor de fotograaf uitvoert, terwijl de vriendinnetjes er giechelend bij staan te kijken. Ik kende deze foto omdat deze deel uitmaakte van de wereldberoemde fototentoonstelling The Family of Man, georganiseerd door de Amerikaanse fotograaf en directeur van de fotografie-afdeling van het MoMA, Edward Steichen. Deze foto straalt vooral vrolijkheid en olijkheid uit en toont de aardse schoonheid maar niet het sinistere van het leven. Het beeld contrasteert ook volledig met de foto’s die Brandt maakte van de cocktailfeestjes en gala dansfeesten van de Engelse upper class. Daar is weinig vreugde te bekennen.

De Lambeth Walkers zijn gelukkig omdat ze ervaren dat ze vrij zijn.

Op de tentoonstelling raakte ik echter vooral geïntrigeerd door een andere foto, met bijzondere actualiteitswaarde. Het is een foto van een slapende menigte in het metrostation Elephant and Castle in Londen. Het station deed dienst als een schuilkelder tijdens de Duitse bombardementen in november 1940. Toen de Tweede Wereldoorlog was uitgebroken, kreeg Brandt de opdracht van de Britse overheid om de Londenaars te fotograferen die uit angst voor de bombardementen in de ondergrondse sliepen. De foto toont opvallende gelijkenis met de foto’s uit 2022 van de Oekraïners die in de metrostations van Kiev en Charkov bivakkeerden om de beschietingen door de Russen te kunnen overleven.  Zo geeft de foto een beeld van de inwoners van Kiev die in de ondergrondse van de stad voor een Russische aanval schuilen. Daarbij zochten, net als 82 jaar eerder in Londen, honderden mensen hun toevlucht tot de metro, sommigen met bagage en met geïmproviseerde bedden. En zelfs met klapstoeltjes.

Brandt was overigens niet de enige die het schuilen voor de Duitse bombardementen in de Londense metro vastlegde en daarvoor een officiële opdracht had gekregen. Ook Henri Moore was aangesteld door de ‘War Artists Advisory Committee’ om het leven in de schuilkelders tijdens WOII in beeld te brengen. Het verhaal gaat dat Moore zijn schuilplaatstekeningen maakte nadat hij op een nacht in 1940 had doorgebracht in het metrostation van Belsize. Moore was daarbij gefascineerd door de families die ondergronds kampeerden. Het verhaal gaat ook, dat Moore toen veel ondergrondse reizen maakte en naar de mensen op de perrons keek terwijl de treinen voorbij reden. Henri Moore is vooral bekend om zijn half-abstracte beeldhouwwerken, maar deze tekeningen uit de oorlog, die voor het eerst in 1941 zijn tentoongesteld, hebben zijn naam als kunstenaar internationaal gevestigd.

De metro-tekeningen van Henri Moore staan symbool voor stoïcijns verzet.

Terugkijkend naar de oorlogsrapportages van Brandt en Moore in de ondergrondse van Londen lijken dit beelden uit een ver verleden. Het vermoeden was, dat zulk een massaal schuilen, zeker in Europa, nooit meer nodig zou zijn. Poetin heeft met de aanval op de Oekraïne echter deze notie van de Amerikaanse politieke denker Francis Fukuyama in zijn boek ‘Het einde van de geschiedenis en de laatste mens’ tot een illusie gemaakt. 

‘De gebeurtenissen waarvan we getuige zijn, betreffen niet enkel
het einde van de Koude Oorlog,
of het voorbijgaan van een specifiek tijdperk
uit de naoorlogse geschiedenis, maar
het einde van de geschiedenis als dusdanig:
namelijk, het eindpunt van de ideologische evolutie
van de mensheid en de universalisering van de
westerse liberale democratie als de uiteindelijke vorm van menselijk bestuur.’

Maar eigenlijk was dit idee van het einde van de geschiedenis zoals Fukuyama het oorspronkelijk bedoelde, al eerder achterhaald.

Frank den Butter in De Evolutiegids

AUTEUR FRANK DEN BUTTER | ©EVOLUTIEGIDS | 220607
Economiegids Frank den Butter is gasthoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Transactie-econoom die onderzoekt hoe Nederland zijn positie als handelsland in de toekomst het beste kan benutten.

Artikel delen

Linkedin Evolutiegids    Twitter Evolutiegids     Facebook Evolutiegids     

Oekraïne in de Evolutiegids

De wereldorde zal nooit meer hetzelfde zijn

De actie van Poetin en Rusland om met een ongekend grote troepenmacht Oekraïne binnen te vallen betekent een ernstige inbreuk op de wereldorde.

Rusland daagt het Westen uit in de Evolutiegids

Rusland daagt het Westen uit

Met de oorlog in Oekraïne wordt het Westen uitgedaagd met de wereldhegemonie als inzet.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?