FRANK DEN BUTTER | Orwelliaanse toestanden | sociale evolutie

George Orwell in de Evolutiegids

14 april 2022 | Frank den Butter | Economiegids

Willen we Orwelliaanse toestanden van Big Brother?

sociale evolutie bij De EvolutiegidsHet verre van ideale toekomstbeeld, dat de Britse schrijver George Orwell in zijn roman 1984 schetst, dreigt in de huidige tijd steeds meer voorspellende waarde te krijgen. China, met zijn sociale kredietsysteem en gezichtsherkenning op ieder straathoek, schuift op in de richting van een surveillancemaatschappij, waar de overheid – Grote Broer – alle burgers constant in de gaten houdt. Het zal je misschien niet verbazen dat deze Orwelliaanse toestanden van Big Brother ook opdoemen in Rusland.

Het boek is een waarschuwing voor wat er in een totalitair systeem (zoals nazi-Duitsland of de Sovjet-Unie onder Jozef Stalin) in het verschiet ligt wanneer mensen hun individualisme en vrijheid kwijtraken. Het Rusland van 2022 lijkt de methode, waarmee Big Brother in de distopische roman uit 1949 van George Orwell zijn onderdanen indoctrineert en in de pas laat lopen, steeds meer te omarmen. Het gaat daarbij vooral om een minder bekend aspect van Orwell’s toekomstbeeld, namelijk het vervangen van de op feiten gebaseerde waarheid door een fictieve waarheid met als oogmerk te getuigen van de onfeilbaarheid van de Grote Broer. Eigenlijk lijkt dat in wat minder vergaande vorm op de manier waarop de voormalige Amerikaanse president Trump probeerde te overtuigen dat hij het altijd bij het goede eind had. En ook dat hij de verkiezingen in 2020 had gewonnen, maar dat die overwinning hem door bedrog was ontnomen. Journalist en auteur Geert Mak maakt zich in dit verband zorgen over onze eigen samenleving vanwege de beperkingen bij de coronamaatregelen. Hij betwist deze maatregelen niet, maar het moeten wel uitzonderingsmaatregelen blijven.

1984 komt heel dichtbij als deze maatregelen
een permanent karakter krijgen”, aldus Geert Mak.

Een belangrijk onderdeel van Orwell’s toekomstbeeld vormen de teleschermen die bij alle onderdanen van Big Brother in de huiskamer en op kantoor staan. Ze zien alles en horen alles. Dit is de manier waarop we permanent in de gaten en ook van de goede daden van Grote Broer op de hoogte worden gehouden. We worden gedwongen naar de propaganda te luisteren en te kijken. Uitzetten van deze propaganda is alleen voorbehouden aan degenen die hoog in de hiërarchie van de dictatoriale ladder staan, maar ook daar word je in de gaten gehouden. De vraag bij deze voorspellende blik van Orwell is of de smartphone tegenwoordig niet dezelfde functie in ons leven vervult als het telescherm in zijn 1984. We nemen onze smartphone overal mee naar toe. Deze registreert alles wat we doen en weet precies waar we zijn. Daarbij ligt, wanneer we er niet op kijken, de smartphone altijd binnen handbereik, en bij ieder signaal van een email of een WhatsApp pakken we deze op en onderbreken onze andere werkzaamheden. Kortom, de smartphone is altijd en overal. Nog nooit waren we zo met anderen verbonden als nu; tegelijkertijd lijkt er steeds meer afstand te ontstaan. Nog nooit werkten we zo efficiënt als nu; tegelijkertijd zijn we heel gauw afgeleid. Het wordt steeds moeilijker om een onderscheid te maken tussen gekleurde en ongekleurde informatie. Anders gezegd: het is moeilijk te bepalen wat waarheid en leugen is, wat waarachtig nieuws en nepnieuws is. Probleem daarbij is dat tegenwoordig iedereen feiten, argumenten en meningen op internet kan plaatsen zonder dat daarbij, bijvoorbeeld via een redactie of door deskundigen, controle op de kwaliteit plaats vindt.

Zonder factchecking wordt het voor een democratie
onmogelijk om intelligent over grote kwesties na te denken.

Big Brother is het almachtige, onfeilbare staatshoofd van Oceanië waarvan de ware naam onbekend is. Oceanië is een totalitaire staat dat voortdurend in oorlog is met een ander wereldrijk, althans dat wordt beweerd. Big Brother heeft altijd gelijk en neemt nooit verkeerde beslissingen. De hoofdpersoon van het boek is Winston Smith. Hij werkt voor het Ministerie van Waarheid en moet dagelijks de berichtgeving aanpassen aan wat Big Brother op dat moment als de waarheid beschouwt. Het is een vorm van herschrijving van de geschiedenis, zodat voor altijd geboekstaafd is dat beschouwingen en voorspellingen van Big Brother zijn uitgekomen. De opdrachten die Smith via een intern postsysteem – als voorloper van internet – had ontvangen betroffen oudere artikelen of nieuwsberichten waarvan het om de een of andere reden nodig werd geacht deze te wijzigen, of, zoals de officiële uitdrukking luidde, ‘recht te zetten’(to rectify). 

Drie van de vier herschrijfberichten die Smith via het postsysteem had ontvangen waren gemakkelijk uit te voeren. De vierde opdracht kostte wat meer moeite, maar was daarom voor Smith ook meer uitdagend. Het betekende rectificatie van een lovend artikel over het werk van een organisatie die zeelieden in oorlogsgebied voorzag van sigaretten. Een belangrijk lid van die organisatie had daarvoor een hoge onderscheiding gekregen. Maar om de een of andere reden was die organisatie in ongenade gevallen en was, inclusief het gelauwerde lid, van de aardbodem verdwenen. Het artikel moest dus vervangen worden door een verhaal waarin niet de namen van de organisatie en het gelauwerde lid voorkwamen. Smith verving het door een artikel over een niet bestaande organisatie met een niet bestaand lid.  Hij was zelf wel tevreden over zijn oplossing maar wist dat meerdere beambten van het Ministerie van Waarheid deze opdracht hadden gekregen en dat een hoger geplaatste er uiteindelijk het meest passende resultaat uit zou kiezen.

Probeer bij Orwell’s 1984 maar eens níét aan Poetin te denken!

Kennelijk heeft Poetin goed kennisgenomen van de manier waarop in 1984 het verschaffen van desinformatie en van een alternatieve waarheid is georganiseerd. Het is daarbij veelzeggend dat de krant die indertijd het door de communistische partij geaccordeerde nieuws bracht, De Waarheid heette. In ons land was deze in 1940 tijdens de Duitse bezetting als verzetskrant opgericht. Na de Bevrijding werd het een dagblad. Na de Tweede Wereldoorlog was De Waarheid nog een tijdlang het op één na grootste dagblad van Nederland (na Het Vrije Volk), maar tijdens de Koude Oorlog kalfde de oplage flink af tot minder dan tienduizend. In 1990 werd het dagblad opgeheven.

In de Sovjet-Unie was het dagblad De Pravda (Russisch: Правда; De Waarheid) van 1917 tot en met 22 augustus 1991 het officiële orgaan van het Centraal Comité van de Communistische Partij. Deze krant werd zwaar gecensureerd en de hoofdredactie stond in nauw contact met de Sovjetleiders. De journalisten moesten steeds opbeurend nieuws brengen over de Sovjet-Unie, haar bondgenoten en met name over de economie. Later is de Pravda nog in andere vorm uitgegeven, maar de oplage bleef toen relatief beperkt. Waarschijnlijk had Orwell bij het functioneren van het Ministerie van de Waarheid de gang van zaken bij de Pravda in gedachte. Maar omgekeerd worden ook de in 1984 beschreven manipulaties van de waarheid in het Rusland van Poetin toegepast. Zo is er de Komsomolskaya Pravda, in oorsprong een krant van de staatsjongerenorganisatie van de Sovjet Unie. Deze krant, die te boek staat als pro-Kremlin, meldde maandag 21 maart 2022 dat 9861 Russische soldaten waren gesneuveld en dat 16.153 Russen gewond waren geraakt in Oekraïne. Deze cijfers waren veel hoger dan de eerdere officiële cijfers die Rusland op 2 maart had vrijgegeven. Toen waren er volgens de officiële cijfers nog slechts 498 Russische soldaten omgekomen, en sprak het Kremlin van 1597 gewonden. Niet lang na de publicatie op 21 maart verwijderde de krant Komsomolskaya Pravda het nieuwsbericht en gaf in een verklaring aan dat hun website gehackt was. Zo’n verklaring zou Smith op het Ministerie van Waarheid ook verzonnen kunnen hebben.

Elke onderdrukking schept een oorlogstoestand – Simone de Beauvoir

Oorlogvoering is een doel op zich voor Big Brother. Het biedt het Ministerie van Welvaart een argument voor een karige distributie van levensmiddelen en beknotting van vrijheden. Kennelijk geldt bij Poetin iets dergelijks, zij het dat zijn onderdanen juist niet mogen horen dat het om oorlog gaat: het is slechts een speciale militaire operatie. De vraag is wel of vanuit dit perspectief de sancties die de Westerse wereld aan Rusland oplegt hun gewenste uitwerking zullen hebben. Wellicht werken ze juist averechts omdat ze de onderlinge solidariteit tussen de Russen versterken. Daarbij komt, dat het in de wereld van Big Brother helemaal niet zeker is dat Oceanië inderdaad in oorlog is met een van de andere twee grote (autarkische) machtsblokken in de wereld, namelijk Eurazië en Oostazië. Soms zijn er in de hoofdstad van Oceanië bomaanslagen te horen, maar de waarheid hierover valt niet te achterhalen. Is de oorlog wel werkelijk aan de gang, of schiet de regering zelf de raketten af om de bevolking gedwee te houden? In zekere zin doet het denken aan de Russische beschuldigingen dat Oekraïne zelf verantwoordelijk is voor de aanslagen op ziekenhuizen, theaters, scholen, treinstations en andere burgerdoelen.

Een tijdlang zijn de onderdanen van Big Brother ervan overtuigd dat Oceanië permanent met Eurazië in oorlog is. Maar op de zesde dag van de Haatweek, toen grote demonstraties waren georganiseerd om de haat tegen vijand Eurazië aan te wakkeren, verruilde de partij ineens van vijand en werd Oost-Azië het doel van de haatcampagne. Tijdens een bijzonder opzwepende toespraak tegen de vijand kreeg de spreker op het podium een stuk papier overhandigd, en halverwege de zin, zonder pauze, zonder verandering van inhoud of toon, veranderde hij de naam van de vijand over wie hij sprak in Oost-Azië. Eurazië was nu de beste vriend. Degenen die spandoeken met leuzen tegen de vijand vasthielden, waren plotseling beschaamd toen ze ontdekten dat ze op onverklaarbare wijze de verkeerde naam hadden geschreven, en vertrapten en vernietigden de spandoeken snel. Deze verandering betekende veel werk voor Smith bij het Ministerie van Waarheid: Oceanië was in oorlog met Oost-Azië: Oceanië was altijd in oorlog geweest met Oost-Azië: zo was nu de waarheid.  Een groot deel van de politieke berichtgeving van de afgelopen vijf jaar was nu volledig achterhaald. Allerlei rapporten en archieven, kranten, boeken, pamfletten, films, soundtracks, foto’s – ze moesten allemaal razendsnel worden ‘gerectificeerd’. Binnen een week mocht in geen enkel archiefstuk meer sprake zijn van een verwijzing naar de oorlog met Eurazië, of van de alliantie met Oost-Azië.

Bij Big Brother dient iedereen zijn ideologie en heerschappij volledig en van harte te onderschrijven en zelfs te verinnerlijken. Het Ministerie van Liefde houdt zich bezig met deze totalitaire controle, met zo nodig straffen en martelingen zodat alle onderdanen toegewijde volgelingen worden. Smith ondervindt dit wanneer hij in een onbewaakt ogenblik ‘weg met Big Brother’ heeft geschreven en verliefd is geworden op een dissidente. Het betekent een lange en ondragelijke marteling in het Ministerie van Liefde. Maar uiteindelijk, wanneer hij zijn genadeschot al heeft gehad, was het goed en heeft hij een overwinning op zich zelf behaald: hij had Big Brother lief.

Met dit slot schildert Orwell het angstaanjagende toekomstbeeld waarin er volledige controle over het menselijk denken wordt uitgeoefend. Indertijd vormden, zoals gezegd, de wandaden van Stalin een inspiratiebron voor Orwell. Ook Poetin lijkt zich te spiegelen aan de manier waarop Stalin heerste en zich van Oekraïne wenste te ontdoen.

De oceanische samenleving berust uiteindelijk op de overtuiging
dat Big Brother almachtig is en dat de partij onfeilbaar is.

De dystopische toekomstvisie –  zoals verbeeldt in 1984 – is juist bedoeld als waarschuwing dat zo’n toekomst geen werkelijkheid mag worden. Het beoogt een zelfvernietigende voorspelling te zijn. Meestal wordt 1984 vooral als een waarschuwing beschouwd tegen het ontstaan van een surveillancemaatschappij. Maar belangrijk is te beseffen dat het leveren van nepnieuws en desinformatie waarbij de waarheid naar believen van de heerser wordt aangepast evenzeer, en misschien nog wel meer, een afglijden met zich meebrengt in de richting van een dystopische maatschappij zoals Oceanië en nu Rusland. De rol van internet en de sociale media in het moderne leven faciliteren een dergelijk afglijden. Daarom is het essentieel fel tegengas te geven tegen de alternatieve waarheden van grote broer Rusland, evenals tegen leveranciers van nepnieuws. En te zorgen dat de democratie met vrijheid van meningsvorming het wint van de autocratie. Dan wordt deze waarschuwing van Orwell tegen zo’n onwenselijk toekomstbeeld inderdaad een zelfvernietigende voorspelling.

Frank den Butter in De Evolutiegids

AUTEUR FRANK DEN BUTTER | ©EVOLUTIEGIDS | 220419
Economiegids Frank den Butter is gasthoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Transactie-econoom die onderzoekt hoe Nederland zijn positie als handelsland in de toekomst het beste kan benutten.
Wereldorde in de Evolutiegids

De wereldorde zal nooit
meer hetzelfde zijn

Poetin’s actie om Oekraïne binnen te vallen is ongehoord en misdadig. Het is een ernstige inbreuk op de wereldorde.

machtsdenken in de Evolutiegids

De verborgen macht achter de wereldorde

Het begrijpen van de geschiedenis en de huidige ontwikkeling is onze beste bescherming, vooral nu Poetin ons wakker schudt.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?