FRANK DEN BUTTER | Oekraïne en de wereldorde | zakelijke evolutie

Oekraïne in de Evolutiegids

3 maart 2022 | Frank den Butter | Economiegids

Slagveld Oekraïne: de wereldorde zal nooit meer hetzelfde zijn

De actie van Poetin en Rusland om met een ongekend grote troepenmacht Oekraïne binnen te vallen is ongehoord en misdadig. Het betekent een ernstige inbreuk op de wereldorde. Terecht vraagt dit een ferme reactie van de beschaafde wereld. De vraag is hoe, zeker gezien de dreiging van Vladimir Poetin om kernwapens in te zetten. Het beste is om Rusland tijdelijk volledig buiten te sluiten van de wereldeconomie. Dit artikel geeft aan hoe dat kan (en al gedeeltelijk is gebeurd), en wat het zal betekenen voor onze eigen economie.

De inval op 24 februari 2022 door Vladimir Poetin, president van de Russische Federatie, in de soevereine staat Oekraïne betekende een oorlog in Europa van een omvang zoals ik die als bijna 74 jarige ‘boomer’ in mijn leven nog niet heb meegemaakt. Het is dan ook allemaal zeer verontrustend, zeker omdat Poetin gedreigd heeft zijn zeer moderne en vernietigende atoomwapens in te zetten, wanneer hij zijn zin niet krijgt en het Westen (de NAVO) als tegenreactie zich ‘agressief’ zal opstellen. Des te meer baart het zorgen dat deze oorlogspresident alle macht naar zich heeft toegetrokken, en letterlijk op afstand en onbenaderbaar blijkt. Kennelijk ontbreekt het momenteel in Rusland aan de checks en balances om weerstand tegen zulk driest leiderschap te bieden. Bovendien gaat het hier om een moderne oorlogsvoering, in die zin dat veel gebruikt gemaakt wordt van desinformatie (fake facts) en van allerlei moderne methoden om, bijvoorbeeld via sociale media, met zulke onwaarheden de meningen in de verkeerde richting te sturen. Althans in Rusland zelf. Gelukkig weet de Oekraïne, en met name de president van Oekraïne Volodymyr Oleksandrovytsj Zelenskyi, die een zeer standvastige en dappere indruk maakt, deze desinformatie te neutraliseren met knappe optredens in de media. Daarbij weet hij (hopelijk) een goed beeld van de feitelijke stand van zaken te geven en weet hij het Oekraïense volk te inspireren om als natie eendrachtig zoveel mogelijk verzet te bieden.

Het probleem is op welke wijze het Westen op
deze ongehoorde brutaliteit moet reageren.

Daarbij is een gewapend ingrijpen niet mogelijk omdat Oekraïne geen lid van de NAVO is. Als het aan de Oekraïense regering van president Zelenskyi ligt, gebeurt dat liever vandaag dan morgen. Maar in het verleden is zo’n lidmaatschap niet verleend vooral omdat dit op veel weerstand van Rusland zou stuiten. Vandaar dat er nu alleen (verdedigings)wapens aan Oekraïne worden geleverd. Dit betekent dat Oekraïense soldaten en vrijwilligers eerst moeten leren om met deze wapens om te gaan. Zelfs Nederlanders willen zich aansluiten bij het Oekraïense leger. Nu Oekraïne geen NAVO-lid kan worden, zien de westerse landen sancties nog als enige mogelijkheid om de Russische economie zoveel mogelijk te treffen en van de buitenwereld af te sluiten. In de Europese Unie (EU) was over de concrete invulling van die sancties oorspronkelijk wat onenigheid maar uiteindelijk is er toch opmerkelijk snel een algemeen gedeelde overeenstemming bereikt.

De EU geeft Rusland een financiële dreun.

Het sanctiepakket zal Rusland hoe dan ook pijn doen. Daarbij ging het in eerste instantie vooral om de tegoeden van de kliek van vermogende Russen rondom Poetin te bevriezen. Een volgende stap was de buitenlandse tegoeden van de Russische centrale bank te blokkeren. Hiermee kon Rusland niet langer beschikken over zijn omvangrijke buitenlandse deviezenvoorraad, die een belangrijke financieringsbron voor de oorlog vormt. Bovendien maakte het sanctiepakket het voor Rusland moeilijk om de waarde van de roebel te steunen door het opkopen van roebels met die buitenlandse deviezen. Het gevolg was een sterke waardedaling van de roebel, hetgeen indirect weer een flinke inflatie in Rusland kan betekenen bij invoer van buitenlandse goederen. Maar wanneer er veel minder dan voorheen kan worden ingevoerd, zal schaarste aan binnenlands geproduceerde alternatieven evenzeer een grote prijsstijging betekenen.

Russische roebel neemt een duikvlucht.

Een opmerkelijk fenomeen daarbij is de inwisselbaarheid (convertibiliteit) van de roebel. Een beperking van de convertibiliteit komt vaak in de vorm van een deviezenrestrictie. De waarde van de roebel was nog nooit zo laag. Ten opzichte van de Amerikaanse dollar verloor de Russische munteenheid in de afgelopen dagen 40 procent in waarde. De roebel is echter niet extern convertibel, hetgeen betekent dat hij niet zonder meer ingewisseld kan worden tegen andere valuta. Daarom moeten internationale transacties in principe in convertibele valuta worden aangeboden en berekend. Meestal heeft de euro de voorkeur, soms de Amerikaanse dollar. Veelal is het een land zelf dat zo’n deviezenrestrictie invoert, om de eigen economie te beschermen en bij kleine internationale reserves niet in betalingsproblemen te raken. Bij Rusland is er echter geen sprake van gebrek aan internationale reserves. De vraag bij het opgelegde sanctiepakket is daarom of in dit geval niet juist de EU en de VS de inwisselbaarheid van de roebel zouden moeten beperken. Misschien zal in Rusland zelfs een soort duaal betalingssysteem opzetten, waarbij contante betalingen in roebels ook in euro’s en dollars contact gaat worden betaald. En waar de koers van de roebel op de zwarte markt veel lager is dan de officiële koers.

De EU sluit zeven Russische banken af
van het internationale betaalsysteem SWIFT.

Bij het maken van afspraken over het sanctiepakket is er veel te doen geweest over het afsluiten van de Russische banken van het internationale betalingssysteem SWIFT. SWIFT staat voor Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication. De wereldwijd ongeveer 11.000 aangesloten banken versturen elkaar via het systeem versleutelde standaardberichten, waarmee betalingen worden aangekondigd en afgehandeld en valuta worden omgerekend. Zo is SWIFT vooral bedoeld om grote geldstromen te automatiseren. Zonder dit systeem is geld overmaken nog wel mogelijk, maar moet alles handmatig gebeuren via telex, telefoon en e-mail en dat zorgt ervoor dat internationale handel veel trager en complexer wordt. In de huidige wereldeconomie met grote internationale handelsstromen en betalingen is deze stroomlijning van het betalingsverkeer daarom essentieel. Het probleem bij het afkoppelen van Rusland van SWIFT is echter, dat hiermee ook betalingen aan Rusland voor de levering van gas niet kunnen worden verricht. Dat vormt een groot dilemma. Veel Europese landen, waaronder Duitsland en Italië, maar tegenwoordig ook Nederland, zijn afhankelijk van Russische gasleveranties.

Nu zal Rusland zelf ook graag gas willen blijven leveren, mede omdat het hierdoor voor een belangrijk deel de oorlog kan blijven financieren en omdat de Russische economie juist voor het grootste deel afhankelijk is van de uitvoer van gas en andere energieproducten. Een gedeeltelijk via sancties opgelegde blokkade van de uitvoer van gas zal echter tot een sterke verhoging van de energieprijzen leiden. Die hogere energieprijzen vormen toch al een belangrijke bron van de in Nederland en in andere westerse landen opgelopen inflatie. Dit heeft twee kanten. Aan de ene kant leveren hogere prijzen voor fossiele brandstoffen een prikkel tot versnelling van de energietransitie op. Maar aan de andere kant betekent het koopkrachtverlies, waarbij vooral voor degenen met een smalle beurs compensatie nodig is. Wellicht valt in Nederland nog wat te bereiken door toch weer de Groningse gaskraan wat (verder) open te draaien met de strikte garantstelling dat alle extra opbrengsten voor het aardbevingsbestendig maken van woningen in Groningen zullen worden gebruikt (zie mijn artikel in de economenwebsite Me Judice van 11 februari 2022 hierover.

Zwitserland besluit ook om het Russische kapitaal te bevriezen.

Loskoppeling van SWIFT betekent bovendien nog niet een blokkade van al het Russische financiële vermogen. Steenrijke Russen kunnen via allerhande financiële constructies en het oprichten van brievenbusfirma’s hun kapitaal zodanig doorsluizen dat het beschikbaar blijft. Vandaar dat aan de trustkantoren en advocaten op de Amsterdamse Zuidas gevraagd is niet langer zulke constructies te faciliteren. Maar er zijn nog andere wegen. Zo bieden cryptovaluta, die ook veel bij criminele transacties worden gebruikt, een mogelijkheid om financieel vermogen door te sluizen naar niet door sancties getroffen bankrekeningen. Vanuit een ander perspectief hebben Jan Middendorp en ik indertijd in Me Judice strengere regelgeving op dit gebied bepleit.

Daarnaast zijn er maatregelen genomen die het door Poetin gekoesterde prestige van Rusland aantasten. Dit geldt met name in de sport. Zo heeft de internationale judobond Poetin als erelid geschorst, is de Champions Leaguefinale dit seizoen van de Gazprom Arena in Poetin’s geboortestad Sint-Petersburg naar het Stade de France in Parijs verplaatst en worden Rusland en ook Wit-Rusland bij verschillende Europese en Wereldkampioenschappen uitgesloten van deelname. Opmerkelijk was de actie van de Oekraïense tennisster Elina Svitolina – nummer 15 op de wereldranglijst- , die bij een WTA-toernooi, de overkoepelende organisatie voor professionele tennisspeelsters, weigerde om tegen een Russische tegenstandster te spelen wanneer die daar namens Rusland zou uitkomen. Svitolina kreeg gedaan dat de Russin onder neutrale vlag moest spelen en dat er geen Russische teams meer aan tennistoernooien mogen meedoen. Uiteindelijk heeft zij de Russin verpletterend verslagen en beloofde ze het verkregen prijzengeld aan het Oekraïnse leger te doneren. Maar er zijn ook andere maatregelen en besluiten die vooral een verdere schade aan de Russische economie toebrengen. Zo hebben verschillende oliemaatschappijen, waaronder Shell, hun projecten in Rusland stopgezet en zullen er geen verdere investeringen in doen. Ook andere grote internationale bedrijven hebben hun belangen in Rusland afgestoten.

De vraag is hoe lang Oekraïne nog stand houdt
tegen de Russische overmacht.

En hoe lang is het verstandig voor Oekraïne om met veel verder bloedvergieten stand te houden, zeker nu Rusland er niet voor terugdeinst om met allerlei cluster- en vacuümbommen ook burgerdoelen aan te vallen. In 2010 trad een internationaal verdrag, dat het gebruik van clustermunitie verbiedt, in werking, maar Rusland en Oekraïne ondertekenden dat verdrag niet. Dit standhouden is een kwestie van afwegen tussen aan de ene kant meer verlies aan mensenlevens en aan de andere kant ook blijk geven van de grote vastberadenheid van de Oekraïense bevolking. Dit laatste kan er toe bijdragen dat de afkeer van, en het verzet tegen de Russen van de Oekraïense bevolking steeds sterker zal worden. De uiteindelijke uitkomst zal vermoedelijk toch zijn dat heel Oekraïne door Rusland gaat worden bezet. Net zoals dat Nederland aan het begin van WOII met Duitsland is overkomen. En wellicht gaat Rusland een zetbaas installeren zoals Anton Mussert, leider van de NSB in Nederland. In ieder geval moet de Oekraïne dan karakter tonen met zoveel mogelijk ondergronds verzet, die het handhaven van de bezetting door de Russen kostbaar maakt. Te hopen valt dat Poetin daarom uiteindelijk de oorlog zal verliezen, zoals Yuval Noah Harari in The Guardian opmerkt: “.. to win the war, the Russians would have to hold Ukraine, and they can do that only if the Ukrainian people let them. This seems increasingly unlikely to happen.” Wel zal een nederlaag voor Poetin betekenen dat het beeld van verliezer zoveel mogelijk moet worden vermeden om niet in een nucleaire oorlog verzeild te raken. Ook kan het natuurlijk sterk helpen wanneer in Rusland van binnenuit steeds meer verzet ontstaat, het liefst ook in de kring met getrouwen rondom Poetin. Bovendien zijn er veel studenten en in het buitenland levende Russen, die eraan kunnen bijdragen dat men ook in Rusland gaat beseffen hoe vuil en illegaal de oorlog en de bezetting van de Oekraïense in feite is en hoe men door de desinformatie om de tuin is geleid.

Uiteindelijk zal deze wandaad Rusland zodanig
sterk isoleren dat er sprake lijkt van een wereld zonder Rusland.

Zoiets als de huidige positie van Noord-Korea. Maar zo extreem kan het niet worden, in de zin dat de rest van de wereld van het isolement van Noord-Korea weinig last lijkt te hebben. Van een wereld zonder Rusland hebben we meer last vanwege het negatieve effect dat het op de economie en welvaart zal hebben. Genoemd is al de afhankelijkheid van een aantal landen in de EU van het Russische gas en de verdere stijging van de energieprijzen die het gevolg zijn van zo’n geïsoleerd Rusland. Ook anderszins zal de wereldhandel nadeel ondervinden van de buitensluiting van Rusland. Daarnaast is er nog een groot nadeel voor de Russen zelf en vooral voor de Russen die het niet met hun regering eens zijn, bijvoorbeeld de Russen die in het buitenland studeren of werken. Als het aan sommige politici ligt, worden Russen voortaan geweerd uit de Europese Unie. Het zorgt voor vrees bij Russische studenten in Nederland. Zo meldt de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) dat Russische studenten en wetenschappers juist fel tegen de acties van Poetin zijn. Daarbij is niet uit te sluiten dat er op enig moment financiële problemen ontstaan onder onze Oekraïense en Russische studenten, vanwege de blokkade van rekeningen bij Russische banken. In dit verband denkt de VU aan de opzet van een noodfonds waaruit leningen verstrekt kunnen worden.

In 2020 hebben we gevierd dat er 75 jaar lang in Europa sprake was van vrede. Dat tijdperk is nu abrupt ten einde gekomen. Het is nog onduidelijk wat dat voor ons leven en welvaart gaat betekenen. Laten we hopen dat het meevalt. Nog een economische en humanitaire crisis kunnen we er niet bij hebben na de langdurige coronapandemie en met de majeure inspanningen om verdere opwarming van de aarde te voorkomen in het vooruitzicht. Maar voor het Oekraïense volk zijn de wonden diep en zal het lange tijd duren om de materiële, maar vooral ook de geestelijke schade te herstellen.

Frank den Butter in De Evolutiegids

AUTEUR FRANK DEN BUTTER | ©EVOLUTIEGIDS | 220303
Economiegids Frank den Butter is hoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Transactie-econoom die onderzoekt hoe Nederland zijn positie als handelsland in de toekomst het beste kan benutten.
Evolutie coronavirus in De Evolutiegids

Slimme evolutie van het coronavirus

Frank den Butter beziet de doordachte en slimme manier waarop het coronavirus evolueert. Maar hoe nu verder?

machtsdenken in de Evolutiegids

De verborgen macht achter de nieuwe wereldorde

Iedereen heeft een gedifferentieerd beeld over de wereld en stelt daarin z’n eigen prioriteiten. Maar de problemen en smeulende veenbrand laten zich niet meer zomaar oplossen.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?