FRANK DEN BUTTER | eco-economie | interview

Frank den Butter, hoogleraar Algemene Economie

Frank den Butter, hoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam:

‘Wees ‘n rentmeester, denk Rijnlands’

Er bestaat een redelijke mate van consensus dat economische groei ten koste gaat van het behoud van de planeet en dat er een dubbele moraal heerst in economieland. Voor tekst en uitleg over de wisselwerking tussen ecologie en economie hebben wij Frank den Butter benaderd, die hoogleraar Algemene Economie is aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Op het World Economic Forum in Davos heeft historicus en Correspondent-publicist Rutger Bregman de superrijken opgeroepen te stoppen met belastingontwijking. Mensen zijn allergisch voor hypocrisie. En de Zweedse activiste Greta Thunberg begrijpt niet waarom de wereld niets doet tegen de opwarming van de planeet. Beide activisten zeggen dat ons huis in brand staat. Moet er wat veranderen in de manier waarop wij economie bedrijven? Hoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, Frank den Butter: “Ik ben niet van een bepaalde politieke kleur en probeer de zaken neutraal te bekijken. Ik vraag me dan ook af of het World Economic Forum in Davos de zaken wel op een goede manier aanpakt.”

Maatschappelijke bovenlaag
“Feike Sijbesma, topman van chemie- en biotechnologieconcern DSM en door De Volkskrant uitgeroepen tot de machtigste man van Nederland, zei in het tv-programma Buitenhof het eens te zijn met de bewering van 70 economen dat een forse CO2-heffing hard nodig is, ook voor de Nederlandse industrie. Bedrijven worden dan gedwongen duurzamer te werken en innovatief te zijn om de kosten van milieuvervuiling te vermijden. Verder is het aandeelhoudersdenken volgens hem te dominant geworden. Het pleidooi van de economen is een reactie op de onrust die in 2018 ontstond. Toen bleek dat de voorgestelde maatregelen bij de zogeheten klimaattafels ter invulling van het concept-klimaatakkoord vooral zouden betekenen dat burgers fors meer gaan betalen voor hun energie, terwijl grote bedrijven nauwelijks worden belast. Sijbesma heeft zijn standpunt naar voren gebracht in Davos. Sijbesma vertelde daar ook dat de maatschappelijke bovenlaag met zijn privileges de plicht heeft de samenleving te dienen. Dat vind ik een goede ontwikkeling.”

Greta Thunberg en Rutger Bregman

Verzet
Om de kosten van het klimaatakkoord eerlijker te verdelen, pleiten de 70 economen voor een model waarin iedereen – dus burgers én bedrijven – voor de afgesproken vermindering van de CO2-uitstoot gaat betalen. “In Nederland is nogal wat verzet van de industrie tegen deze CO2-beprijzing”, vervolgt Den Butter. “Vooral VNO-NCW is tegen. En ook Bernhard Wientjes namens de chemische industrie en Frits Bolkestein zijn tegen. Bedrijven willen een bonus-malussysteem, waarbij milieuvriendelijke bedrijven beloond worden en bedrijven die onvoldoende uitstoot realiseren beboet worden.”

“Dat systeem is omslachtig en duurder. Dat kost de burger geld en levert niets op. Het argument is dat een uniforme CO2-heffing slecht zou zijn voor de concurrentiepositie. Daar geloof ik niets van. Shell heeft vorig jaar in Davos al aangegeven voor CO2-belasting te zijn. Ik ben net als de zeventig economen voorstander. Zo’n CO2-beprijzing geeft juist de industrie een prikkel om de energietransitie te bespoedigen, en dat kan op termijn ook een concurrentievoordeel opleveren. Het wachten is nu op de doorrekening van de Planbureaus, waaruit hoogstwaarschijnlijk zal blijken dat zo’n CO2-beprijzing efficiënt is en het grootste welvaartsvoordeel oplevert. Overigens is het ook nodig dat de luchtvaart wordt belast.”

Weglekeffecten
De vraag is nu hoe je dat vorm gaat geven.
“Het zou wel heel handig zijn als de CO2-beprijzing op Europees niveau zou plaatsvinden. Want als wij in Nederland een hoge beprijzing hanteren, gaan andere landen er met de buit vandoor. Gevolg: minder groei in Nederland, meer groei in het buitenland zonder dat het niveau van CO2-reductie wezenlijk verandert. De Nederlandsche Bank zegt na berekeningen dat die weglekeffecten wel zullen meevallen. Bovendien is er al een CO2-beprijzing op Europees niveau in de vorm van verhandelbare emissierechten per bedrijf. Jaarlijks krijgen bedrijven die deelnemen aan EU ETS een bepaalde hoeveelheid emissierechten. Bedrijven die relatief makkelijk hun uitstoot kunnen terugdringen houden emissierechten over. Deze rechten kunnen ze verkopen aan bedrijven die minder makkelijk hun CO2-uitstoot kunnen verlagen. Op zich een goed systeem, maar het probleem is dat ze teveel rechten uitgedeeld hebben zodat vooralsnog de CO2-prijs te laag is en geen prikkel tot minder uitstoot biedt. We hebben een slimmer systeem nodig.”

Middenweg
Stel: er komt een CO2-heffing voor de industrie. Wat wordt er dan met de opbrengst gedaan? “
Daar is nog geen consensus over, ook niet onder de voornoemde zeventig economen. Overigens is de inflatie heel laag. Vliegen, kleding en elektrische apparaten zijn heel erg goedkoop geworden. Energie is duurder geworden en het energieneutraal maken vergt een investering. Maar dat verdien je weer terug als je daar nu mee begint. De kosten van het klimaatneutraal maken van Nederland zijn slechts een fractie van de kosten voor de zorg, het onderwijs en de sociale zekerheid. GroenLinks en de PvdA zeggen dat het belastinggeld terug moet naar de burger.” Wat is het meest verstandig? “Dat is een politieke kwestie”, antwoordt Frank den Butter stellig. “Daar hebben economen in beginsel niets over te zeggen. Als je de arme mensen wilt helpen, dan geef je het geld terug aan de arme burger. Als je de industrie vooruit wilt helpen, dan geef je het terug aan die sector.” Je kunt ze allebei een plezier doen. “De middenweg is natuurlijk het mooiste.”

Groei of minder uitstoot?
Je hebt een aantal artikelen geschreven over ecologie en economie. Het economisch handelen van de moderne wereld tast de natuur zo sterk aan dat onze toekomst gevaar loopt. Hoe kunnen we het behoud van de planeet en groei met elkaar verenigen?
“Dat is wederom een politieke vraag. Hoeveel hebben wij over voor een beter milieu en economische groei? Een rechtse politicus kiest voor economische groei en een linkse voor een beter milieu. De groei van Schiphol is een politiek vraagstuk. Willen we groeien of minder uitstoot en lawaai? Economen berekenen wat er gebeurt als je voor de een of andere oplossing kiest. Ik zou voor een middenweg zijn: minder groei en een beter milieu. Ik vind wel dat in de afgelopen periode – met grote aandacht voor marktwerking en aandeelhouderswaarde – de materiële welvaart voorrang heeft gekregen boven de zorg voor het milieu en de zorg voor de mens. We moeten weg van de kwalijke kanten van het Angelsaksische model. Daarom ondersteun ik Hanzegids Harry Webers van harte bij zijn oplossingsrichtingen en het Rijnlandse model van de Smart Hanze.”

Rijnlands
Wat is zo aantrekkelijk aan het Rijnlandse model?
“Dat er sprake is van een zo hoog mogelijk rendement voor de wereld in plaats van de aandeelhouder”, houdt Den Butter voor. “Het Angelsaksische model met zijn eenzijdige benadering van de markt heeft tot veel instabiliteit, verdeeldheid en ongelijkheid geleid: er zijn grenzen overschreden en excessen ontstaan die om ingrijpende correcties vragen. Het wil de wedstrijd winnen ten koste van iemand anders in tegenstelling tot het Rijnlandse model. In dit sociale model is ook het belang van anderen belangrijk, evenals het aspect van rentmeesterschap. Samenwerking is hierbij cruciaal.” Frank den Butter moet even lachen. “In het programma Buitenhof zei minister-president Mark Rutte recent nog dat we eens naar het Rijnlandse model moesten kijken.”

Minste gevaren
Zijn er nog andere modellen?
“Ja, naast het Angelsaksische heb je nog het Chinese model. Deze is sterk in opkomst en erg dirigistisch van aard. Tegenwoordig zijn daar ook markteffecten in meegenomen, die op hun beurt weer gecontroleerd worden door de staat.” Zelfs mensen worden gecontroleerd. “Sterker nog: je krijgt een social rating. En dan heb je eigenlijk nog het nieuw-conservatieve model, een extreme uitvoering van het Angelsaksische model waarin de elite, fake news en eigen gewin centraal staan. Met president Trump als aanvoerder.” Klinkt nogal bedreigend. “Is het ook”, vindt Den Butter. “Ik zie in het Rijnlandse model de minste gevaren.”

Hanzespel
Hoe krijg je het Rijnlandse model in de hoofden van de mensen? Het Angelsaksische model is immers populair in het Westen.
“Een van de methoden is te laten zien wat je met dat model nog meer kunt bereiken. Een bedrijf moet zelf de omslag naar Rijnlandse denken en doen realiseren, niet de markt. Dit punt zou heel prominent in het World Economic Forum bediscussieerd moeten worden. Dus: wat kunnen bedrijven zélf doen om meer Rijnlands bloed in hun aderen te laten vloeien. Dat is wat ik met het Hanzespel beoog.” Het onderwijs zal mee moeten werken. “In het onderwijs worden kinderen wel bewust gemaakt. Kinderen zijn zelfs gaan spijbelen om in Brussel en Den Haag actie te voeren voor een beter klimaat. We moeten af van het materieel-economisch denken en doen. Laten we vooral investeren in technologische vooruitgang die vervuiling en vernietiging van de planeet tegengaan. Economen hebben al diepgaand nagedacht over hoe overheden hun rug recht kunnen houden bij klimaatbeleid en hebben daar vele boeken en rapporten over geschreven. Of het landt bij de politiek, industrie, organisaties en burgers, dát is een andere kwestie. Het is evolutionair gezien interessant om te onderzoeken of we het milieu op tijd kunnen redden. Let wel, er is geen Plan B!”

Join the [w]evolution

AUTEUR MARY SPAN | ©EVOLUTIEGIDS | 190201
Trendjournalist/publicist. Hou ervan je te inspireren en te activeren voor zinvolle evolutie in leven en werk,
bouwend aan een wereld van nieuwe mogelijkheden.

Deel de kennis van De Evolutiegids

Verstandige CO2-heffing

16-03-19: Leg de gehele zware industrie een uniforme heffing op, maar geef daarop een korting als een bedrijf kan aantonen tot de 10% energie-efficiënste van zijn sector behoren. De bewijslast ligt (anders dan bij de bonus-malus) bij het bedrijf zelf. Maar wie kan aantonen bij de top te behoren, krijgt bijvoorbeeld een half tarief. Bron: Mathijs Bouman in FD.

Industrie in de aanval

16-02-19: Volgens de koepelorganisaties van de industrie lijkt de CO2-heffing een doel op zich te worden. De bonus-malus-constructie stelt de industrie in staat om de noodzakelijke verduurzaming vorm te geven. Een CO2-heffing dwingt hooguit tot efficiënter produceren, maar ontneemt bedrijven de fondsen om investeren in innovatieve, duurzame technieken. Het bonus-malussysteem doet dit wel. Het behoud en versterking van de concurrentiepositie blijft noodzakelijk. Bron: VNCI.

Hanzestadmodel versus Angelsaksisch model

07-02-19: Jan Terlouw: ‘Europa kan héél sterk zijn met het Hanzestadmodel, met samenwerking in de economie. Het Angelsaksische model is meer gericht op concurrentie in plaats van samenwerking. Ik denk zelfs dat een samenwerkingsmodel in Europa het beste zou kunnen zijn voor de toekomst.’ Bron: Spraakmakers, Radio 1.

Youth for Climate: klimaatmars

01-02-19: De nieuwe generatie is meer maatschappelijk betrokken. Een deel van de scholieren maakt zich serieus zorgen over het klimaat en is bereid om in actie te komen. Zij zien dat zij de gevolgen van klimaatverandering zullen ondervinden. Dat maakt het bewustzijn groter. Het concept-klimaatakkoord valt niet in goede aarde. Het moet en kan anders. Bron: NOS.

Rutger Bregman: ‘Met belastingheffing koop je beschaving’

30-01-19: Hoe begaan is de elite in Davos? Op het World Economic Forum hebben wereldleiders en ceo’s rustig over verbinding maken en duurzaamheid gesproken. Al jaren klinken de mooie voornemens in het skioord, zonder dat er wezenlijke veranderingen volgen. 70 Procent belastingheffing voor de allerrijksten zou volgens ‘angry Dutch historian’ Rutger Bregman een stap kunnen zijn om het vertrouwen tussen de elite en burger te herstellen: “Ik hoor mensen praten over participatie, rechtvaardigheid, gelijkheid en transparantie, maar niemand durft het te hebben over het echte onderwerp, namelijk belastingontwijking. En over de rijken die niet hun deel betalen. Het voelt alsof ik op een conferentie ben voor brandweermannen waar niemand het over het water mag hebben.” Bron: Rutger Bregman.
Het spel van de Hanze

Het spel van de Hanze

In tijden van Trump en Brexit zullen we creatiever in de handel moeten worden. Frank den Butter, hoogleraar Algemene Economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, maakt er een serieus spel van. 

Duurzaamheidsconsultant J.P. van Soest maakt zich zorgen over het klimaatdebat

Ecology First, Economy Next

Laten we in de economie vooral eco-wijsheid voorop stellen, zegt duurzaamheidsconsultant Jan Paul van Soest.

COPYRIGHT | PRIVACY |CREATED BY MARY SPAN | ARCHIEF

CONTACT US

We zijn momenteel niet aanwezig. Je kunt ons een e-mail sturen, dan komen we er zo snel mogelijk op terug.

Wordt verstuurd

Login met je gegevens

Je gegevens vergeten?